Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Zooals Damascenus in het 3e boek (Over het Ware Geloof, 25e H.) zegt, zegt men op twee manieren iets van Christus, ten eerste om een eigenschap die van natuur of hypostase komt, zooals men zegt, dat Hij mensch geworden is en voor ons geleden heeft; en daarnaast om een persoonlijke eigenschap, die Hij krachtens een of andere verhouding bezit, zooals nl. sommige dingen van Hem in plaats van ons worden 427gezegd, ofschoon zij Hem op zichzelf heelemaal niet toekomen. Daarom vinden wij als eerste onder de zeven regels van Tichonius, die Augustinus in het 3e boek Over de Christelijke leer (31e H.) opgeeft, die over den Heer en Zijn lichaam, daar nl. « Christus en de Kerk als één persoon beschouwd worden ». En zoo spreekt Christus in naam van Zijn ledematen die tekst over « Mijn zondige woorden » uit, niet alsof er in Hem, het Hoofd zelf, zonden zouden zijn.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Zoals Damascenus in het 3e boek (Over het Ware Geloof, 25e H.) zegt, zegt men op twee manieren iets van Christus, ten eerste om een eigenschap die van natuur of hypostase komt, zoals men zegt, dat Hij mens geworden is en voor ons geleden heeft; en daarnaast om een persoonlijke eigenschap, die Hij krachtens een of andere verhouding bezit, zoals nl. sommige dingen van Hem in plaats van ons worden 427gezegd, ofschoon zij Hem op zichzelf helemaal niet toekomen. Daarom vinden wij als eerste onder de zeven regels van Tichonius, die Augustinus in het 3e boek Over de Christelijke leer (31e H.) opgeeft, die over de Heer en Zijn lichaam, daar nl. “Christus en de Kerk als één persoon beschouwd worden”. En zo spreekt Christus in naam van Zijn ledematen die tekst over “Mijn zondige woorden” uit, niet alsof er in Hem, het Hoofd zelf, zonden zouden zijn.

2. Zooals Augustinus in het 10e boek Over het boek der Schepping naar zijn letterlijke beteekenis (20e H.) zegt, was Christus niet op alle manieren, waarop wij in Adam en de oude Vaders tegenwoordig waren, in hen aanwezig. Want wij waren in Adam zoowel naar het zaad, dat ons voortbrengt, als naar de zelfstandigheid, waaruit ons lichaam voortkomt, want omdat wij, zooals hij daar zegt, « in het zaad zoowel de zichtbare lichamelijke zelfstandigheid als de onzichtbare oorzaak (van ons ontstaan) vinden, komen beiden van Adam. Nu nam Christus de zichtbare zelfstandigheid van het vleesch uit het vleesch der Maagd aan, maar de oorzaak van Zijn ontvangenis was niet het zaad van een man, maar iets geheel anders en van boven ». Daarom was Hij in Adam 428niet aanwezig, in zoover Hij uit diens zaad geboren werd, maar alleen wat de zelfstandigheid van Zijn lichaam betreft. En dus kreeg Christus, voor zoover het de werkende kracht aangaat, Zijn menschelijke natuur niet van Adam, maar alleen zooals men iets van een materie krijgt, en wat de actieve kracht betreft van den Heiligen Geest, zooals Adam zelf ook zijn lichaam van de aarde kreeg als van een materie, maar van God wat de werkende en voortbrengende kracht betreft. En daarom zondigde Christus in Adam, in wien Hij alleen wat Zijn materie betreft aanwezig was, niet.2. Zoals Augustinus in het 10e boek Over het boek van de Schepping naar zijn letterlijke betekenis (20e H.) zegt, was Christus niet op alle manieren, waarop wij in Adam en de oude Vaders tegenwoordig waren, in hen aanwezig. Want wij waren in Adam zowel naar het zaad, dat ons voortbrengt, als naar de zelfstandigheid, waaruit ons lichaam voortkomt, want omdat wij, zoals hij daar zegt, “in het zaad zowel de zichtbare lichamelijke zelfstandigheid als de onzichtbare oorzaak (van ons ontstaan) vinden, komen beiden van Adam. Nu nam Christus de zichtbare zelfstandigheid van het vlees uit het vlees van de Maagd aan, maar de oorzaak van Zijn ontvangenis was niet het zaad van een man, maar iets geheel anders en van boven”. Daarom was Hij in Adam 428niet aanwezig, in zover Hij uit diens zaad geboren werd, maar alleen wat de zelfstandigheid van Zijn lichaam betreft. En dus kreeg Christus, voor zover het de werkende kracht aangaat, Zijn menselijke natuur niet van Adam, maar alleen zoals men iets van een materie krijgt, en wat de actieve kracht betreft van de Heilige Geest, zoals Adam zelf ook zijn lichaam van de aarde kreeg als van een materie, maar van God wat de werkende en voortbrengende kracht betreft. En daarom zondigde Christus in Adam, in wie Hij alleen wat Zijn materie betreft aanwezig was, niet.

3. Christus bracht door Zijn bekoord worden en lijden hulp, omdat Hij voor ons voldoening gaf. Nu werkt de zonde niet mee ter voldoening, maar staat haar, zooals reeds gezegd is (in de Leerstelling), eerder in den weg. Daarom moest Hij geen zonde in Zich dragen, maar geheel en al rein van zonden zijn; want anders had Hij de straf, die Hij onderging, voor eigen zonden moeten dragen.3. Christus bracht door Zijn bekoord worden en lijden hulp, omdat Hij voor ons voldoening gaf. Nu werkt de zonde niet mee ter voldoening, maar staat haar, zoals reeds gezegd is (in de Leerstelling), eerder in de weg. Daarom moest Hij geen zonde in Zich dragen, maar geheel en al rein van zonden zijn; want anders had Hij de straf, die Hij onderging, voor eigen zonden moeten dragen.

4. « God maakte Christus tot zonde » niet in dien zin, dat Hij in Zichzelf zonde droeg, maar dat Hij Hem tot slachtoffer voor de zonde maakte; zooals bij Osee (4, 8) wordt gezegd, dat « zij de zonden van Mijn volk eten », nl. de priesters, die de offers aten, die voor de zonden werden opgedragen. En in dezen zin ook wordt bij Isaias (53, 6) gezegd, dat « God al onze misdaden op Hem 429heeft gelegd », omdat Hij Hem nl. heeft overgeleverd als offer voor de zonden van alle menschen. Ofwel « maakte (Hij) Hem tot zonde » d. w. z. « gelijkvormig aan het zondig vleesch », zooals gezegd wordt in den Brief aan de Romeinen (8, 3). En dit om wille van het lijdelijk en sterfelijk lichaam, dat Hij heeft aangenomen.4. “God maakte Christus tot zonde” niet in die zin, dat Hij in Zichzelf zonde droeg, maar dat Hij Hem tot slachtoffer voor de zonde maakte; zoals bij Hosea (4, 8) wordt gezegd, dat “zij de zonden van Mijn volk eten”, nl. de priesters, die de offers aten, die voor de zonden werden opgedragen. En in deze zin ook wordt bij Jesaja (53, 6) gezegd, dat “God al onze misdaden op Hem 429heeft gelegd”, omdat Hij Hem nl. heeft overgeleverd als offer voor de zonden van alle mensen. Ofwel “maakte (Hij) Hem tot zonde” d. w. z. “gelijkvormig aan het zondig vlees”, zoals gezegd wordt in de Brief aan de Romeinen (8, 3). En dit om wille van het lijdelijk en sterfelijk lichaam, dat Hij heeft aangenomen.

5. Een boetvaardige kan een loffelijk voorbeeld geven, niet omdat hij gezondigd heeft, maar omdat hij vrijwillig de straf voor zijn zonde draagt. En dus gaf Christus het hoogste voorbeeld van boetvaardigheid, toen Hij niet voor eigen zonden, maar voor die van anderen de straf wilde dragen.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. De lagere krachten, die tot het zinnelijk streefvermogen behooren, kunnen van nature aan de rede gehoorzamen, maar de vloeistoffen of krachten van het lichaam of zelfs van de plantaardige ziel niet, zooals uit het 1e boek Over de Zedeleer (13e H., n. 15 en vlgd.) blijkt. Daarom sluit de volmaaktheid van de deugd volgens de rechte rede het kunnen lijden van het lichaam niet uit, maar wel het bestaan van den zondenhaard, omdat het wezen daarvan bestaat in het weerstreven van het zinnelijk begeervermogen tegen het verstand.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. De lagere krachten, die tot het zinnelijk streefvermogen behoren, kunnen van nature aan de rede gehoorzamen, maar de vloeistoffen of krachten van het lichaam of zelfs van de plantaardige ziel niet, zoals uit het 1e boek Over de Zedeleer (13e H., n. 15 en vlgd.) blijkt. Daarom sluit de volmaaktheid van de deugd volgens de rechte rede het kunnen lijden van het lichaam niet uit, maar wel het bestaan van de zondenhaard, omdat het wezen daarvan bestaat in het weerstreven van het zinnelijk begeervermogen tegen het verstand.

2. Van nature begeert het vleesch wat eraan behaagt met de begeerdaad van het zinnelijk streefvermogen; het vleesch echter van den mensch, die een redelijk dier is, begeert dit op een manier en volgens een orde, die onder de leiding van het verstand staan. En zoo begeerde Christus' vleesch van nature met de begeerdaad 433van het zinnelijk streefvermogen om te eten en te drinken en te slapen en dergelijke dingen, die volgens het verstand worden begeerd, zooals blijkt uit Damascenus, het 3e boek (14e H.). Daaruit volgt echter niet, dat de haard der zonde in Christus bestond, omdat deze een begeeren van het behaaglijke meebrengt tegen de orde van het verstand in.2. Van nature begeert het vlees wat eraan behaagt met de begeerdaad van het zinnelijk streefvermogen; het vlees echter van de mens, die een redelijk dier is, begeert dit op een manier en volgens een orde, die onder de leiding van het verstand staan. En zo begeerde Christus' vlees van nature met de begeerdaad 433van het zinnelijk streefvermogen om te eten en te drinken en te slapen en dergelijke dingen, die volgens het verstand worden begeerd, zoals blijkt uit Damascenus, het 3e boek (14e H.). Daaruit volgt echter niet, dat de haard van de zonde in Christus bestond, omdat deze een begeren van het behaaglijke meebrengt tegen de orde van het verstand in.

3. Er blijkt een zekere geestessterkte uit het weerstaan aan de tegen het verstand opstandige begeerten van het vleesch; maar het is een bewijs van nog grootere geestessterkte, als iedere begeerte van het vleesch tegen de geest geheel bedwongen wordt. En dat paste dus aan Christus, Wiens geest den hoogsten graad van sterkte had bereikt. Al ondervond Hij dus innerlijk geen weerstand van den zondenhaard, toch had Hij bestrijding van buiten te verduren van de wereld en den duivel, zoodat Hij door hen te overwinnen de kroon der zege verdiende.3. Er blijkt een zekere geestessterkte uit het weerstaan aan de tegen het verstand opstandige begeerten van het vlees; maar het is een bewijs van nog grotere geestessterkte, als iedere begeerte van het vlees tegen de geest geheel bedwongen wordt. En dat paste dus aan Christus, Wiens geest de hoogste graad van sterkte had bereikt. Al ondervond Hij dus innerlijk geen weerstand van de zondenhaard, toch had Hij bestrijding van buiten te verduren van de wereld en de duivel, zodat Hij door hen te overwinnen de kroon van de zege verdiende.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. De door Christus aangenomen natuur kan onder een dubbel opzicht worden beschouwd. Ten eerste naar haar soortelijke aard. En in dezen zin 436zegt Damascenus, dat zij « onwetend en slaafsch » is. Hij voegt er immers aan toe: « Want de natuur van den mensch is de slaaf van Hem, die haar maakte, God, en zij mist de kennis der toekomstige dingen ». Zij kan echter ook anders beschouwd worden, nl. naar datgene wat zij krachtens de vereeniging met de goddelijke hypostase bezit; en daardoor heeft zij de volheid van genade en wetenschap naar het woord van Johannes (1, 14). « Wij hebben Hem gezien als de Eeniggeborene des Vaders, vol van genade en waarheid ». En zoo beschouwd had de menschelijke natuur in Christus geen onwetendheid.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. De door Christus aangenomen natuur kan onder een dubbel opzicht worden beschouwd. Ten eerste naar haar soortelijke aard. En in deze zin 436zegt Damascenus, dat zij “onwetend en slaafs” is. Hij voegt er immers aan toe: “Want de natuur van de mens is de slaaf van Hem, die haar maakte, God, en zij mist de kennis van de toekomstige dingen”. Zij kan echter ook anders beschouwd worden, nl. naar datgene wat zij krachtens de vereniging met de goddelijke hypostase bezit; en daardoor heeft zij de volheid van genade en wetenschap naar het woord van Johannes (1, 14). “Wij hebben Hem gezien als de Eniggeborene van de Vader, vol van genade en waarheid”. En zo beschouwd had de menselijke natuur in Christus geen onwetendheid.

2. Van Christus wordt gezegd, dat Hij geen zonde kende, omdat Hij haar niet bij ondervinding kende. Hij kende haar echter door eenvoudige kennis.

3. De profeet spreekt hier over de menschelijke wetenschap van Christus. Hij zegt daarom: « Voordat dit kind (nl. met zijn menschelijke kennis) zijn vader (nl. Jozef, die als zijn vader werd beschouwd) en zijn moeder (nl. Maria) bij hun naam zal noemen, zal de kracht van Damascus worden weggenomen ». Maar dit moet men niet zoo opvatten, dat Hij eens mensch was en dit niet wist, maar « voordat Hij weet » dwz., voordat Hij mensch wordt met een menschelijke kennis zal ofwel in letterlijken zin « de kracht van Samaria en de buit van Damascus door den koning van 437Assyrië worden weggenomen » ofwel zal Hij naar den geestelijken zin « de volkeren redden alleen al doordat zij hem aanroepen ». zooals de Glossa van Hieronymus het uitlegt. Augustinus zegt echter in zijn preek over Epiphanie (202e Pr.), dat dit vervuld is bij de aanbidding der wijzen. Want hij zegt: « Voordat Hij in het menschelijk vleesch menschelijke woorden sprak, ontving Hij de kracht van Damascus, nl. de rijkdommen, waar Damascus trotsch op was en waaronder het goud vooraanstaat. Ook bezat Hij de buit van Damascus. Want Samaria staat hier voor afgodendienst, omdat het volk daar vervallen was tot het vereeren van afgoden. Dit was dus de eerste buit, die het Kind op den afgodendienst behaalde ». En dan moet men « voordat het Kind weet » verstaan als: « voordat het toont te weten ».3. De profeet spreekt hier over de menselijke wetenschap van Christus. Hij zegt daarom: “Voordat dit kind (nl. met zijn menselijke kennis) zijn vader (nl. Jozef, die als zijn vader werd beschouwd) en zijn moeder (nl. Maria) bij hun naam zal noemen, zal de kracht van Damascus worden weggenomen”. Maar dit moet men niet zo opvatten, dat Hij eens mens was en dit niet wist, maar “voordat Hij weet” dwz., voordat Hij mens wordt met een menselijke kennis zal ofwel in letterlijke zin “de kracht van Samaria en de buit van Damascus door de koning van 437Assyrië worden weggenomen” ofwel zal Hij naar de geestelijke zin “de volkeren redden alleen al doordat zij hem aanroepen”. zoals de Glossa van Hieronymus het uitlegt. Augustinus zegt echter in zijn preek over Epifanie (202e Pr.), dat dit vervuld is bij de aanbidding van de wijzen. Want hij zegt: “Voordat Hij in het menselijk vlees menselijke woorden sprak, ontving Hij de kracht van Damascus, nl. de rijkdommen, waar Damascus trots op was en waaronder het goud vooraanstaat. Ook bezat Hij de buit van Damascus. Want Samaria staat hier voor afgodendienst, omdat het volk daar vervallen was tot het vereren van afgoden. Dit was dus de eerste buit, die het Kind op de afgodendienst behaalde”. En dan moet men “voordat het Kind weet” verstaan als: “voordat het toont te weten”.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Christus' ziel had wel aan de passies kunnen weerstaan, zoodat zij in het geheel niet over Hem gekomen zouden zijn, en dat vooral door Zijn goddelijke kracht. Maar Hij onderging ze vrijwillig, zoowel de lichamelijke als de dierlijke.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Christus' ziel had wel aan de passies kunnen weerstaan, zodat zij in het geheel niet over Hem gekomen zouden zijn, en dat vooral door Zijn goddelijke kracht. Maar Hij onderging ze vrijwillig, zowel de lichamelijke als de dierlijke.

4422. Tullius geeft daar de meening der Stoïcijnen weer, die alle bewegingen van het zinnelijk streefvermogen passies noemden.4422. Tullius geeft daar de mening van de Stoïcijnen weer, die alle bewegingen van het zinnelijk streefvermogen passies noemden.

3. De passies der zonde zijn bewegingen van het zinnelijk streefvermogen, als dezen op iets ongeoorloofds zijn gericht. En die waren in Christus evenmin als de haard der zonde.3. De passies van de zonde zijn bewegingen van het zinnelijk streefvermogen, als deze op iets ongeoorloofds zijn gericht. En die waren in Christus evenmin als de haard van de zonde.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Bij de aangehaalde en dergelijke woorden wil Hilarius niet het bestaan van de ware smart in Christus' vleesch uitsluiten, maar alleen de noodzakelijkheid die te ondergaan. Daarom voegt hij aan het boven aangehaalde toe: « Er wordt immers niet aangetoond, dat de Heer bij honger of dorst of toen Hij weende gegeten heeft of bedroefd was; maar wat de menschen gewoonlijk overkomt, nam Hij op Zich om de echtheid van Zijn lichaam te bewijzen, zoodat naar onze natuurlijke gewoonten aan de behoefte van het lichaam werd voldaan. Bij het gebruiken van spijs of drank schikte Hij zich niet naar noodzakelijke behoeften van het lichaam, maar alleen naar de gewoonte ». En deze noodzakelijkheid rekent hij af 445naar de eerste oorzaak van deze gebreken, nl. de zonde, zooals wij boven zeiden (14e Kw., 1e en 3e Art.); en dus zegt hij, dat Christus' vleesch niet gedwongen was deze zwakheden te ondergaan, omdat er geen zonde in Hem was. Daarom voegt hij eraan toe: « Hij had wel een lichaam, maar het was op heel eigen manier ontstaan, niet te midden der ondeugden, die bij het ontvangen van een mensch een rol spelen, maar dat door het vermogen van Zijn kracht in de gestalte van ons lichaam bestond ». Wat echter de naaste oorzaak van deze gebreken, het samengesteld zijn uit tegenstrijdige elementen betreft, moest Christus deze gebreken lijden zooals is gezegd (14e Kw., 2e Art.).Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Bij de aangehaalde en dergelijke woorden wil Hilarius niet het bestaan van de ware smart in Christus' vlees uitsluiten, maar alleen de noodzakelijkheid die te ondergaan. Daarom voegt hij aan het boven aangehaalde toe: “Er wordt immers niet aangetoond, dat de Heer bij honger of dorst of toen Hij weende gegeten heeft of bedroefd was; maar wat de mensen gewoonlijk overkomt, nam Hij op Zich om de echtheid van Zijn lichaam te bewijzen, zodat naar onze natuurlijke gewoonten aan de behoefte van het lichaam werd voldaan. Bij het gebruiken van spijs of drank schikte Hij zich niet naar noodzakelijke behoeften van het lichaam, maar alleen naar de gewoonte”. En deze noodzakelijkheid rekent hij af 445naar de eerste oorzaak van deze gebreken, nl. de zonde, zoals wij boven zeiden (14e Kw., 1e en 3e Art.); en dus zegt hij, dat Christus' vlees niet gedwongen was deze zwakheden te ondergaan, omdat er geen zonde in Hem was. Daarom voegt hij eraan toe: “Hij had wel een lichaam, maar het was op heel eigen manier ontstaan, niet te midden van de ondeugden, die bij het ontvangen van een mens een rol spelen, maar dat door het vermogen van Zijn kracht in de gestalte van ons lichaam bestond”. Wat echter de naaste oorzaak van deze gebreken, het samengesteld zijn uit tegenstrijdige elementen betreft, moest Christus deze gebreken lijden zoals is gezegd (14e Kw., 2e Art.).

2. Het in zonden ontvangen vleesch is niet alleen krachtens een door de beginselen der natuur, maar ook door de dwang der zondenschuld opgelegde noodzakelijkheid gedwongen smart te lijden. En deze dwang vond men in Christus niet, maar alleen de door de natuurbeginselen opgelegde.2. Het in zonden ontvangen vlees is niet alleen krachtens een door de beginselen van de natuur, maar ook door de dwang van de zondenschuld opgelegde noodzakelijkheid gedwongen smart te lijden. En deze dwang vond men in Christus niet, maar alleen de door de natuurbeginselen opgelegde.

3. Zooals tevoren is gezegd (14e Kw., 1e Art., Antw. op de 2e B.), deed de goddelijke kracht in Christus de zaligheid zoo tot de ziel beperkt blijven, dat zij niet op het lichaam overvloeide om daaruit het vermogen om te lijden en te sterven weg te nemen. Om dezelfde reden bleef het genot der aanschouwing zóó tot den 446geest beperkt, dat het niet op de zintuigen overvloeide en daar de zintuigelijke smart zou onmogelijk maken.3. Zoals tevoren is gezegd (14e Kw., 1e Art., Antw. op de 2e B.), deed de goddelijke kracht in Christus de zaligheid zo tot de ziel beperkt blijven, dat zij niet op het lichaam overvloeide om daaruit het vermogen om te lijden en te sterven weg te nemen. Om dezelfde reden bleef het genot van de aanschouwing zó tot de 446geest beperkt, dat het niet op de zintuigen overvloeide en daar de zintuigelijke smart zou onmogelijk maken.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Droefheid bij Christus is uit te sluiten, als zij als hartstocht in vollen omvang wordt 449opgevat, maar zij bestond bij Hem in het beginstadium van hartstocht als een in oneigenlijken zin, als zg. propassie. Daarom ook zegt Matthaeus (26, 37): « Hij begon bedroefd te worden en terneergeslagen te zijn ». « Omdat er verschil is tusschen bedroefd zijn en beginnen bedroefd te zijn », zooals Hieronymus daarbij zegt.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Droefheid bij Christus is uit te sluiten, als zij als hartstocht in vollen omvang wordt 449opgevat, maar zij bestond bij Hem in het beginstadium van hartstocht als een in oneigenlijke zin, als zg. propassie. Daarom ook zegt Matteüs (26, 37): “Hij begon bedroefd te worden en terneergeslagen te zijn”. “Omdat er verschil is tussen bedroefd zijn en beginnen bedroefd te zijn”, zoals Hieronymus daarbij zegt.

2. Zooals Augustinus in de Stad Gods (14e B., 8e H.) zegt, « namen de Stoïcijnen in plaats van de drie soorten gemoedsonrust, (nl. begeerte, vreugde en vrees) drie zg. eupathiën (of goede hartstochten) aan in de ziel van een wijs mensch, nl. willen in plaats van begeerte, opgewektheid in plaats van vreugde en omzichtigheid in plaats van vrees. Zij ontkenden echter, dat er in de ziel van een wijze iets in plaats van droefheid zou kunnen komen, omdat deze iets kwaads, dat ons al overkomt tot oorzaak heeft, terwijl naar hun meening den wijze niets kwaads kan overkomen ». En dat zeiden zij hierom, dat zij niets als goed beschouwden als het eerbare, dat de menschen goed maakt en niets als kwaad als het oneerbare, dat hen slecht maakt.2. Zoals Augustinus in de Stad Gods (14e B., 8e H.) zegt, “namen de Stoïcijnen in plaats van de drie soorten gemoedsonrust, (nl. begeerte, vreugde en vrees) drie zg. eupathiën (of goede hartstochten) aan in de ziel van een wijs mens, nl. willen in plaats van begeerte, opgewektheid in plaats van vreugde en omzichtigheid in plaats van vrees. Zij ontkenden echter, dat er in de ziel van een wijze iets in plaats van droefheid zou kunnen komen, omdat deze iets kwaads, dat ons al overkomt tot oorzaak heeft, terwijl naar hun mening de wijze niets kwaads kan overkomen”. En dat zeiden zij hierom, dat zij niets als goed beschouwden als het eerbare, dat de mensen goed maakt en niets als kwaad als het oneerbare, dat hen slecht maakt.

Al is echter het eerbare het voornaamste goed van den mensch en het oneerbare het ergste kwaad, omdat beiden tot het verstand behooren, dat het voornaamste is in den mensch, zijn er toch goede dingen van minderen rang, die bij het lichaam zelf behooren of tot de uitwendige dingen, die het lichaam benutten kan. En wat deze 450dingen betreft, kan er in de ziel van een wijze droefheid zijn in het zinnelijk streefvermogen, als tegenslagen op deze punten worden waargenomen; echter niet zoo, dat de droefheid het verstand zou verwarren. In dezen zin ook moet men het gezegde verstaan, dat « niets wat den rechtvaardige overkomt hem bedroeft », omdat zijn verstand nl. door geen enkel ongeluk in de war wordt gebracht. Zoo ook was er in Christus droefheid, nl. als een propassie, maar niet in volle hevigheid.Al is echter het eerbare het voornaamste goed van de mens en het oneerbare het ergste kwaad, omdat beiden tot het verstand behoren, dat het voornaamste is in de mens, zijn er toch goede dingen van minderen rang, die bij het lichaam zelf behoren of tot de uitwendige dingen, die het lichaam benutten kan. En wat deze 450dingen betreft, kan er in de ziel van een wijze droefheid zijn in het zinnelijk streefvermogen, als tegenslagen op deze punten worden waargenomen; echter niet zo, dat de droefheid het verstand zou verwarren. In deze zin ook moet men het gezegde verstaan, dat “niets wat de rechtvaardige overkomt hem bedroeft”, omdat zijn verstand nl. door geen enkel ongeluk in de war wordt gebracht. Zo ook was er in Christus droefheid, nl. als een propassie, maar niet in volle hevigheid.

3. Iedere droefheid is als iets kwaads een straf, maar niet altijd is het een schuldig kwaad, doch alleen als zij uit ongeregelde neiging voortkomt. Daarom zegt Augustinus in de Stad Gods (14e B., 9e H.): « Als deze gevoelens door de rechte rede beheerscht opkomen waar en wanneer het behoort, wie zou ze dan slechte en schuldige gevoelens durven noemen? »3. Iedere droefheid is als iets kwaads een straf, maar niet altijd is het een schuldig kwaad, doch alleen als zij uit ongeregelde neiging voortkomt. Daarom zegt Augustinus in de Stad Gods (14e B., 9e H.): “Als deze gevoelens door de rechte rede beheerst opkomen waar en wanneer het behoort, wie zou ze dan slechte en schuldige gevoelens durven noemen?”

4. Er is niets op tegen, dat iets op zichzelf beschouwd tegen den wil is en toch wordt gewild om het doel, waarop het wordt gericht, zooals een bitter geneesmiddel niet om zichzelf wordt gewild, maar omdat het een middel tot gezondheid is. Zoo werden Christus' lijden en dood op zichzelf beschouwd niet begeerd en veroorzaakten zij droefheid; maar zij werden gewild als gericht op hun doel, nl. de verlossing van het menschelijk geslacht.4. Er is niets op tegen, dat iets op zichzelf beschouwd tegen de wil is en toch wordt gewild om het doel, waarop het wordt gericht, zoals een bitter geneesmiddel niet om zichzelf wordt gewild, maar omdat het een middel tot gezondheid is. Zo werden Christus' lijden en dood op zichzelf beschouwd niet begeerd en veroorzaakten zij droefheid; maar zij werden gewild als gericht op hun doel, nl. de verlossing van het menselijk geslacht.

453Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Men zegt van den rechtvaardige, dat hij zonder vrees is, als vrees een hartstocht in vollen omvang beteekent, die den mensch afhoudt van wat volgens de rede goed is. Op die manier was er in Christus geen vrees, maar alleen een zg. propassie. Daarom staat er ook, dat Jesus « begon beangst en benauwd te zijn », nl. door een propassie, zooals Hieronymus daarbij uitlegt.453Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Men zegt van de rechtvaardige, dat hij zonder vrees is, als vrees een hartstocht in vollen omvang betekent, die de mens afhoudt van wat volgens de rede goed is. Op die manier was er in Christus geen vrees, maar alleen een zg. propassie. Daarom staat er ook, dat Jesus “begon beangst en benauwd te zijn”, nl. door een propassie, zoals Hieronymus daarbij uitlegt.

2. Op dezelfde manier als bij de droefheid sluit Hilarius vrees bij Christus uit, nl. wat de noodzakelijkheid om te vreezen betreft. Maar om te bewijzen dat Hij een echte menschelijke natuur heeft, nam Hij vrijwillig beiden op Zich.2. Op dezelfde manier als bij de droefheid sluit Hilarius vrees bij Christus uit, nl. wat de noodzakelijkheid om te vrezen betreft. Maar om te bewijzen dat Hij een echte menselijke natuur heeft, nam Hij vrijwillig beiden op Zich.

3. Al kon Christus door goddelijke kracht het komende kwaad vermijden, dan was het toch moeilijk of niet te vermijden gerekend naar de zwakheid van het vleesch.3. Al kon Christus door goddelijke kracht het komende kwaad vermijden, dan was het toch moeilijk of niet te vermijden gerekend naar de zwakheid van het vlees.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Al was niets aan Christus onbekend, toch kon zich nog iets nieuws voordoen aan Zijn door ondervinding verkregen kennis, wat oorzaak van verwondering was.

2. Christus verwonderde zich niet over het geloof van den honderdman, alsof het voor Hem iets groots, maar omdat het voor anderen iets groot was.2. Christus verwonderde zich niet over het geloof van de honderdman, alsof het voor Hem iets groots, maar omdat het voor anderen iets groot was.

3. Hij kon alles door goddelijke kracht en zoo was er in Hem geen plaats voor verwondering, maar alleen zooals gezegd is (in de Leerstelling) krachtens menschelijke wetenschap door ondervinding.3. Hij kon alles door goddelijke kracht en zo was er in Hem geen plaats voor verwondering, maar alleen zoals gezegd is (in de Leerstelling) krachtens menselijke wetenschap door ondervinding.

459Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Zooals Gregorius in het 5e boek Over de Zedeleer zegt, kan toorn op twee manieren in den mensch bestaan. Soms gaat zij aan het verstandsoverleg vooraf en sleept dat mee; en dan zegt men in eigenlijken zin, dat de toorn iets bewerkt, omdat men een werk aan de voornaamste oorzaak toeschrijft. Zoo ook moeten wij het verstaan, dat « de toorn van den mensch Gods rechtvaardigheid niet bewerkt ». Maar soms komt de toorn na het verstandswerk en is als het ware het werktuig ervan. Is het werk dan rechtvaardig, dan schrijft men het niet aan den toorn, maar aan het verstand toe.459Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Zoals Gregorius in het 5e boek Over de Zedeleer zegt, kan toorn op twee manieren in de mens bestaan. Soms gaat zij aan het verstandsoverleg vooraf en sleept dat mee; en dan zegt men in eigenlijke zin, dat de toorn iets bewerkt, omdat men een werk aan de voornaamste oorzaak toeschrijft. Zo ook moeten wij het verstaan, dat “de toorn van de mens Gods rechtvaardigheid niet bewerkt”. Maar soms komt de toorn na het verstandswerk en is als het ware het werktuig ervan. Is het werk dan rechtvaardig, dan schrijft men het niet aan de toorn, maar aan het verstand toe.

2. Gaat de toorn buiten de verstandsorde, dan staat zij tegenover de zachtmoedigheid, maar niet als zij onder leiding van het verstand het juiste midden houdt. Want de zachtmoedigheid weet bij toorn het juiste midden te bewaren.

3. Bij ons staan volgens de natuurlijke orde verschillende vermogens elkaar in den weg, zoodat nl. de heftige werking van het eene de werking van het andere verzwakt. Daarvandaan komt het, dat zelfs door de rede beheerschte toornige gemoedsbewegingen het geestesoog der beschouwende ziel toch vertroebelen. Bij Christus echter liet de goddelijke kracht « ieder vermogen doen wat eraan eigen is », zoodat het eene vermogen door het andere niet werd 460gehinderd. Zooals dus het genieten van den beschouwenden geest de droefheid of smart van het lagere deel niet in den weg stond, belemmerden omgekeerd de hartstochten van het lagere deel de verstandswerking in geen enkel opzicht.3. Bij ons staan volgens de natuurlijke orde verschillende vermogens elkaar in de weg, zodat nl. de heftige werking van het ene de werking van het andere verzwakt. Daarvandaan komt het, dat zelfs door de rede beheerste toornige gemoedsbewegingen het geestesoog van de beschouwende ziel toch vertroebelen. Bij Christus echter liet de goddelijke kracht “ieder vermogen doen wat eraan eigen is”, zodat het ene vermogen door het andere niet werd 460gehinderd. Zoals dus het genieten van de beschouwende geest de droefheid of smart van het lagere deel niet in de weg stond, belemmerden omgekeerd de hartstochten van het lagere deel de verstandswerking in geen enkel opzicht.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Het is onmogelijk onder een en hetzelfde opzicht zich naar een doel toe te begeven en in het bereikte doel te rusten. Maar er is niets op tegen, dat dit 463onder verschillende opzichten geschiedt, zooals een mensch tegelijk wetenschap bezit wat de dingen betreft, die Hij reeds kent en de dingen, die hij nog niet kent, aanleert.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Het is onmogelijk onder een en hetzelfde opzicht zich naar een doel toe te begeven en in het bereikte doel te rusten. Maar er is niets op tegen, dat dit 463onder verschillende opzichten geschiedt, zoals een mens tegelijk wetenschap bezit wat de dingen betreft, die Hij reeds kent en de dingen, die hij nog niet kent, aanleert.

2. Eigenlijk en hoofdzakelijk is de zaligheid in de ziel naar den geest, maar op de tweede plaats en als werktuigen worden de dingen, die goed zijn voor het lichaam, tot de zaligheid vereischt; zoo zegt ook de Philosoof in het 1e boek Over de Zedeleer (8e H., n. 15 en 16), dat de uitwendige goederen organisch tot de zaligheid meewerken.2. Eigenlijk en hoofdzakelijk is de zaligheid in de ziel naar de geest, maar op de tweede plaats en als werktuigen worden de dingen, die goed zijn voor het lichaam, tot de zaligheid vereist; zo zegt ook de Filosoof in het 1e boek Over de Zedeleer (8e H., n. 15 en 16), dat de uitwendige goederen organisch tot de zaligheid meewerken.

3. Om twee redenen gaat dezelfde redeneering voor de zielen der zalige afgestorvenen en voor Christus niet op. Ten eerste omdat de zielen der zaligen niet kunnen lijden, zooals Christus' ziel. Ten tweede omdat hun lichamen niets doen, waardoor zij naar de zaligheid streven, zooals Christus door het lichaamslijden naar de zaligheid streefde, wat de verheerlijking van het lichaam betreft.3. Om twee redenen gaat dezelfde redenering voor de zielen van de zalige afgestorvenen en voor Christus niet op. Ten eerste omdat de zielen van de zaligen niet kunnen lijden, zoals Christus' ziel. Ten tweede omdat hun lichamen niets doen, waardoor zij naar de zaligheid streven, zoals Christus door het lichaamslijden naar de zaligheid streefde, wat de verheerlijking van het lichaam betreft.