Leerstelling. — Zooals de geheele Kerk een mystiek lichaam wordt genoemd in vergelijking met het natuurlijke lichaam van den mensch, dat in de verschillende ledematen verschillende handelingen stelt, zooals de Apostel leert in den Romeinenbrief (12, 4 en 5) en in den Eersten aan de Korinthiërs (12, 12), wordt ook Christus het hoofd der Kerk genoemd in vergelijking met het hoofd van den mensch. Dat kunnen wij in drie punten beschouwen: nl. de orde, de volmaaktheid en de kracht. En wel de orde, omdat het hoofd het eerste deel van den mensch is, als men van boven af begint. En 272daarom noemt men gewoonlijk ieder beginsel het hoofd, volgens Jeremias (2, 20): « Bij het begin van iederen weg hebt gij u een oordeel opgericht ». — En de volmaaktheid, omdat alle inwendige en uitwendige zintuigen in het hoofd liggen, terwijl alleen de tastzin in de andere lichaamsdeelen ligt. En daarom wordt bij Isaias gezegd (9, 15): « Een oude en eerbiedwaardige, dat is een hoofd ». — Maar de kracht, omdat de kracht en de beweging van de andere ledematen en het besturen van hun handelingen van het hoofd komen, daar de kennende en bewegende kracht daar overheerscht. Daarom wordt de bestuurder het hoofd van het volk genoemd, naar het 1e boek der Koningen (15, 17): « Toen gij nog klein waart in uw eigen oogen, heb Ik u hoofd van de stammen van Israël gemaakt ».Leerstelling. — Zoals de gehele Kerk een mystiek lichaam wordt genoemd in vergelijking met het natuurlijke lichaam van de mens, dat in de verschillende ledematen verschillende handelingen stelt, zoals de Apostel leert in de Romeinenbrief (12, 4 en 5) en in de Eersten aan de Korintiërs (12, 12), wordt ook Christus het hoofd van de Kerk genoemd in vergelijking met het hoofd van de mens. Dat kunnen wij in drie punten beschouwen: nl. de orde, de volmaaktheid en de kracht. En wel de orde, omdat het hoofd het eerste deel van de mens is, als men van boven af begint. En 272daarom noemt men gewoonlijk ieder beginsel het hoofd, volgens Jeremia (2, 20): “Bij het begin van iedere weg hebt gij u een oordeel opgericht”. — En de volmaaktheid, omdat alle inwendige en uitwendige zintuigen in het hoofd liggen, terwijl alleen de tastzin in de andere lichaamsdelen ligt. En daarom wordt bij Jesaja gezegd (9, 15): “Een oude en eerbiedwaardige, dat is een hoofd”. — Maar de kracht, omdat de kracht en de beweging van de andere ledematen en het besturen van hun handelingen van het hoofd komen, daar de kennende en bewegende kracht daar overheerst. Daarom wordt de bestuurder het hoofd van het volk genoemd, naar het 1e boek van de Koningen (15, 17)^a: “Toen gij nog klein waart in uw eigen ogen, heb Ik u hoofd van de stammen van Israël gemaakt”.

Deze drie dingen nu komen in geestelijken zin aan Christus toe. Vooreerst is immers zijn genade hooger en eerder, zij het niet in tijd, omdat Hij dichter bij God is; want alle anderen ontvangen de genade met het oog op Zijn genade volgens den Romeinenbrief (8, 29): « Die Hij vooruit kende, heeft Hij voorbestemd om gelijk te worden aan het beeld van Zijn Zoon, opdat Hij de Eerstgeborene zou zijn onder vele broeders ». — Ten tweede 273heeft Hij de volmaaktheid wat de volheid van alle genaden betreft naar het woord van Johannes (1, 14): « Wij hebben Hem gezien vol van genade en waarheid », zooals boven is gezegd (7e Kw., 9e Art.). — Ten derde had Hij de kracht om de genade te doen vloeien in alle ledematen der Kerk naar het woord van Johannes (1, 16): « Van Zijn volheid hebben wij allen ontvangen ». En zoo blijkt het dat het heel gepast is Christus het Hoofd der Kerk te noemen.Deze drie dingen nu komen in geestelijken zin aan Christus toe. Vooreerst is immers zijn genade hoger en eerder, zij het niet in tijd, omdat Hij dichter bij God is; want alle anderen ontvangen de genade met het oog op Zijn genade volgens de Romeinenbrief (8, 29): “Die Hij vooruit kende, heeft Hij voorbestemd om gelijk te worden aan het beeld van Zijn Zoon, opdat Hij de Eerstgeborene zou zijn onder vele broeders”. — Ten tweede 273heeft Hij de volmaaktheid wat de volheid van alle genaden betreft naar het woord van Johannes (1, 14): “Wij hebben Hem gezien vol van genade en waarheid”, zoals boven is gezegd (7e Kw., 9e Art.). — Ten derde had Hij de kracht om de genade te doen vloeien in alle ledematen van de Kerk naar het woord van Johannes (1, 16): “Van Zijn volheid hebben wij allen ontvangen”. En zo blijkt het dat het heel gepast is Christus het Hoofd van de Kerk te noemen.

Leerstelling. — Het menschelijk lichaam beantwoordt van nature aan de redelijke ziel, die zijn vorm en beweegkracht is. En in zoover deze zijn vorm is, ontvangt het van de ziel het leven en de andere eigenschappen, die aan het menschelijk lichaam naar zijn aard toekomen. In zoover echter de ziel de beweegkracht van het lichaam is, dient het de ziel als werktuig.Leerstelling. — Het menselijk lichaam beantwoordt van nature aan de redelijke ziel, die zijn vorm en beweegkracht is. En in zover deze zijn vorm is, ontvangt het van de ziel het leven en de andere eigenschappen, die aan het menselijk lichaam naar zijn aard toekomen. In zover echter de ziel de beweegkracht van het lichaam is, dient het de ziel als werktuig.

Wij moeten daarom zeggen, dat Christus' menschheid invloed kan uitoefenen in zoover het met Gods Woord vereenigd is, waarmee zooals boven werd gezegd, het lichaam door de ziel wordt vereenigd. Daarom heeft de geheele menschheid van Christus, nl. naar ziel en lichaam, invloed op de menschen zoowel naar hun ziel als naar hun lichaam, maar op de eerste plaats wat de ziel betreft, en naar het lichaam pas op de tweede plaats. Op één 277manier, in zoover « de ledematen van het lichaam als werktuigen ter rechtvaardigheid ter beschikking worden gesteld » aan de ziel, die door Christus leeft, zooals de Apostel in den Romeinenbrief (6, 13) zegt. Ten tweede in zoover het leven der heerlijkheid uit de ziel op het lichaam overvloeit volgens den Romeinenbrief (8, 11): « Die Christus van de dooden heeft opgewekt, zal ook uw sterfelijke lichamen levend maken om Zijn Geest, die in u woont ».Wij moeten daarom zeggen, dat Christus' mensheid invloed kan uitoefenen in zover het met Gods Woord verenigd is, waarmee zoals boven werd gezegd, het lichaam door de ziel wordt verenigd. Daarom heeft de gehele mensheid van Christus, nl. naar ziel en lichaam, invloed op de mensen zowel naar hun ziel als naar hun lichaam, maar op de eerste plaats wat de ziel betreft, en naar het lichaam pas op de tweede plaats. Op één 277manier, in zover “de ledematen van het lichaam als werktuigen ter rechtvaardigheid ter beschikking worden gesteld” aan de ziel, die door Christus leeft, zoals de Apostel in de Romeinenbrief (6, 13) zegt. Ten tweede in zover het leven van de heerlijkheid uit de ziel op het lichaam overvloeit volgens de Romeinenbrief (8, 11): “Die Christus van de doden heeft opgewekt, zal ook uw sterfelijke lichamen levend maken om Zijn Geest, die in u woont”.

Leerstelling. — Het verschil tusschen het natuurlijk lichaam van den mensch en het mystieke lichaam der Kerk ligt hierin, dat alle ledematen van het natuurlijke lichaam tegelijk bestaan, maar de ledematen van het mystieke lichaam niet, noch wat het natuurlijk 280bestaan betreft, omdat het lichaam der Kerk wordt gevormd door menschen, die er waren vanaf het begin der wereld tot aan haar einde; noch wat het in genade zijn betreft, omdat van hen, die in denzelfden tijd leven, sommigen de genade missen, maar haar later zullen hebben, terwijl anderen haar reeds bezitten. Zoo worden de leden van het mystieke lichaam niet alleen genomen naar wat zij daadwerkelijk zijn, maar ook naar wat zij kunnen zijn. Sommige dingen echter kunnen iets zijn, waartoe zij nooit daadwerkelijk worden gebracht, maar er zijn anderen, die er soms werkelijk toe gebracht worden tot dezen drievoudigen graad: tot den eersten door het geloof, tot den tweeden door de liefde, tot den derden door het genieten in het vaderland.Leerstelling. — Het verschil tussen het natuurlijk lichaam van de mens en het mystieke lichaam van de Kerk ligt hierin, dat alle ledematen van het natuurlijke lichaam tegelijk bestaan, maar de ledematen van het mystieke lichaam niet, noch wat het natuurlijk 280bestaan betreft, omdat het lichaam van de Kerk wordt gevormd door mensen, die er waren vanaf het begin van de wereld tot aan haar einde; noch wat het in genade zijn betreft, omdat van hen, die in dezelfde tijd leven, sommigen de genade missen, maar haar later zullen hebben, terwijl anderen haar reeds bezitten. Zo worden de leden van het mystieke lichaam niet alleen genomen naar wat zij daadwerkelijk zijn, maar ook naar wat zij kunnen zijn. Sommige dingen echter kunnen iets zijn, waartoe zij nooit daadwerkelijk worden gebracht, maar er zijn anderen, die er soms werkelijk toe gebracht worden tot deze drievoudige graad: tot de eersten door het geloof, tot de tweeden door de liefde, tot de derden door het genieten in het vaderland.

Als wij dus in het algemeen spreken volgens alle tijdperken der wereld, moeten wij zeggen, dat Christus het Hoofd van alle menschen is, maar naar verschillenden graad. Op de eerste en voornaamste plaats is Hij het Hoofd van degenen, die daadwerkelijk met Hem vereenigd zijn door de glorie. Op de tweede plaats met hen, die daadwerkelijk met Hem vereenigd worden door de liefde. Op de derde plaats van hen, die daadwerkelijk met Hem vereenigd worden door het geloof. Op de vierde plaats van 281hen, die alleen het vermogen hebben met Hem vereenigd te worden, dat nu nog wel niet tot daadwerkelijkheid is gebracht, maar volgens de goddelijke voorbestemming daartoe zal gebracht worden. Ten vijfde van degenen, die het vermogen hebben met Hem vereenigd te worden, dat echter nooit tot daadwerkelijkheid zal worden gebracht, zooals de menschen, die nu op aarde leven, maar niet voorbestemd zijn. Als dezen echter de aarde verlaten, houden zij geheel en al op ledematen van Christus te zijn, omdat het dan ook niet meer mogelijk is, dat zij met Christus vereenigd worden.Als wij dus in het algemeen spreken volgens alle tijdperken van de wereld, moeten wij zeggen, dat Christus het Hoofd van alle mensen is, maar naar verschillenden graad. Op de eerste en voornaamste plaats is Hij het Hoofd van degenen, die daadwerkelijk met Hem verenigd zijn door de glorie. Op de tweede plaats met hen, die daadwerkelijk met Hem verenigd worden door de liefde. Op de derde plaats van hen, die daadwerkelijk met Hem verenigd worden door het geloof. Op de vierde plaats van 281hen, die alleen het vermogen hebben met Hem verenigd te worden, dat nu nog wel niet tot daadwerkelijkheid is gebracht, maar volgens de goddelijke voorbestemming daartoe zal gebracht worden. Ten vijfde van degenen, die het vermogen hebben met Hem verenigd te worden, dat echter nooit tot daadwerkelijkheid zal worden gebracht, zoals de mensen, die nu op aarde leven, maar niet voorbestemd zijn. Als deze echter de aarde verlaten, houden zij geheel en al op ledematen van Christus te zijn, omdat het dan ook niet meer mogelijk is, dat zij met Christus verenigd worden.

285Leerstelling. — Waar één lichaam is, moeten wij, zooals wij zeiden (1e Art., Antw. op de 2e B.), één hoofd aannemen. Maar in beeldspraak noemt men een op één doel gerichte menigte met verschillende werkzaamheden en plichten een lichaam. Nu is het duidelijk, dat zoowel Engelen als menschen op hetzelfde doel zijn gericht, nl. de heerlijkheid van het genieten van God. Daarom bestaat het mystieke lichaam der Kerk niet alleen uit menschen, maar ook uit Engelen. En het Hoofd van deze heele menigte is Christus, want Hij staat dichter bij God en ontvangt Zijn gaven niet alleen volmaakter dan de menschen, maar ook dan de Engelen; en van Zijn genadenstroom ontvangen niet alleen de menschen, maar ook de Engelen. Want in den Brief aan de Ephesiërs (1, 20) wordt gezegd, dat God de Vader Hem, dwz. Christus « plaatste aan Zijn rechterhand in den hemel boven alle heerlijkheid en macht en kracht en hoogheid, en boven elken naam, die genoemd wordt, niet alleen in deze wereld, maar ook in de toekomstige; en alles heeft Hij onder Zijn voeten gesteld ». En dus is Christus niet alleen het Hoofd der menschen, maar ook van de Engelen. Daarom ook lezen wij bij Matthaeus (4, 11), dat « de Engelen kwamen en Hem dienden ».285Leerstelling. — Waar één lichaam is, moeten wij, zoals wij zeiden (1e Art., Antw. op de 2e B.), één hoofd aannemen. Maar in beeldspraak noemt men een op één doel gerichte menigte met verschillende werkzaamheden en plichten een lichaam. Nu is het duidelijk, dat zowel Engelen als mensen op hetzelfde doel zijn gericht, nl. de heerlijkheid van het genieten van God. Daarom bestaat het mystieke lichaam van de Kerk niet alleen uit mensen, maar ook uit Engelen. En het Hoofd van deze hele menigte is Christus, want Hij staat dichter bij God en ontvangt Zijn gaven niet alleen volmaakter dan de mensen, maar ook dan de Engelen; en van Zijn genadenstroom ontvangen niet alleen de mensen, maar ook de Engelen. Want in de Brief aan de Efesiërs (1, 20) wordt gezegd, dat God de Vader Hem, dwz. Christus “plaatste aan Zijn rechterhand in de hemel boven alle heerlijkheid en macht en kracht en hoogheid, en boven elke naam, die genoemd wordt, niet alleen in deze wereld, maar ook in de toekomstige; en alles heeft Hij onder Zijn voeten gesteld”. En dus is Christus niet alleen het Hoofd van de mensen, maar ook van de Engelen. Daarom ook lezen wij bij Matteüs (4, 11), dat “de Engelen kwamen en Hem dienden”.

Leerstelling. — Alles werkt in zoover het daadwerkelijk 289iets is. Nu moet het hetzelfde daadwerkelijke beginsel zijn, waardoor iets daadwerkelijk is en waardoor het werkt; en zoo is het dezelfde warmte, waardoor het vuur warm is en verwarmt. Maar niet iedere act, waardoor iets daadwerkelijk iets is, is voldoende om beginsel van inwerking op iets anders te zijn; want omdat « wat werkt hooger staat dan wat ondergaat », zooals Augustinus (12e B., Verkl. der Genesis, 16e H.) en de Philosoof (in het 3e B., Over de Ziel) zeggen, moet datgene wat op anderen inwerkt een act hebben, die boven anderen uitsteekt. Nu hebben wij vroeger gezegd, dat de genade in Christus' ziel in den hoogsten graad van volmaaktheid ontvangen is. En zoo komt het Hem om de uitstekendheid van de genade, die Hij ontving, toe, dat die genade van Hem op anderen overvloeit. Dat behoort tot het begrip hoofd. En daarom is de persoonlijke genade, waardoor Christus' ziel rechtvaardig is gemaakt, naar haar wezen dezelfde als die, waardoor Hij het Hoofd der Kerk is, dat anderen heilig maakt; het onderscheid maken wij met ons verstand.Leerstelling. — Alles werkt in zover het daadwerkelijk 289iets is. Nu moet het hetzelfde daadwerkelijke beginsel zijn, waardoor iets daadwerkelijk is en waardoor het werkt; en zo is het dezelfde warmte, waardoor het vuur warm is en verwarmt. Maar niet iedere act, waardoor iets daadwerkelijk iets is, is voldoende om beginsel van inwerking op iets anders te zijn; want omdat “wat werkt hoger staat dan wat ondergaat”, zoals Augustinus (12e B., Verkl. van de Genesis, 16e H.) en de Filosoof (in het 3e B., Over de Ziel) zeggen, moet datgene wat op anderen inwerkt een act hebben, die boven anderen uitsteekt. Nu hebben wij vroeger gezegd, dat de genade in Christus' ziel in de hoogste graad van volmaaktheid ontvangen is. En zo komt het Hem om de uitstekendheid van de genade, die Hij ontving, toe, dat die genade van Hem op anderen overvloeit. Dat behoort tot het begrip hoofd. En daarom is de persoonlijke genade, waardoor Christus' ziel rechtvaardig is gemaakt, naar haar wezen dezelfde als die, waardoor Hij het Hoofd van de Kerk is, dat anderen heilig maakt; het onderscheid maken wij met ons verstand.

293Leerstelling. — Het hoofd heeft een dubbelen invloed op de ledematen. Ten eerste door een soort innerlijke inwerking in zoover de vermogens van beweging en zintuiglijk leven van het hoofd op de andere ledematen worden overgebracht. En daarnaast door een soort uiterlijke besturing, in zoover nl. de mensch in zijn uiterlijke daden wordt bestuurd door het gezicht en de andere zintuigen, die in het hoofd hun plaats hebben.293Leerstelling. — Het hoofd heeft een dubbelen invloed op de ledematen. Ten eerste door een soort innerlijke inwerking in zover de vermogens van beweging en zintuiglijk leven van het hoofd op de andere ledematen worden overgebracht. En daarnaast door een soort uiterlijke besturing, in zover nl. de mens in zijn uiterlijke daden wordt bestuurd door het gezicht en de andere zintuigen, die in het hoofd hun plaats hebben.

Nu komt de inwendige genadestroom van niemand anders dan van Christus, wiens menschheid, omdat zij met de godheid verbonden is, het vermogen heeft om rechtvaardig te maken. Maar het beinvloeden van de ledematen der Kerk, wat het uitwendig bestuur betreft, kan ook aan anderen toekomen. En zoo kunnen ook anderen hoofden der Kerk genoemd worden naar het woord van Amos (6, 1): « De voornamen zijn de hoofden der volken ». Maar anders dan Christus. Ten eerste hierom, dat Christus het Hoofd is van allen, die tot de Kerk behooren, in alle plaatsen en tijden en toestanden; terwijl de andere menschen hoofden worden genoemd op bepaalde plaatsen als de bisschoppen in hun kerken; of gedurende bepaalde tijden, zooals de Paus het Hoofd is der geheele Kerk, nl. gedurende den tijd van zijn Pontificaat; of in een bepaalde toestand, nl. zoolang zij nog pelgrims naar de 294eeuwigheid zijn. En daarnaast hierom, dat Christus Hoofd der Kerk is door eigen macht en gezag; maar de anderen worden hoofden genoemd als plaatsbekleeders van Christus volgens den Tweeden Brief aan de Korinthiërs (2, 10): « Wat ik gegeven heb, als ik iets gegeven heb, heb ik dat om uwentwil in Christus' naam gedaan ». en (5, 20): « In Christus' naam treden wij als gezanten op, alsof God door ons vermaant ».Nu komt de inwendige genadestroom van niemand anders dan van Christus, wiens mensheid, omdat zij met de godheid verbonden is, het vermogen heeft om rechtvaardig te maken. Maar het beinvloeden van de ledematen van de Kerk, wat het uitwendig bestuur betreft, kan ook aan anderen toekomen. En zo kunnen ook anderen hoofden van de Kerk genoemd worden naar het woord van Amos (6, 1): “De voornamen zijn de hoofden van de volken”. Maar anders dan Christus. Ten eerste hierom, dat Christus het Hoofd is van allen, die tot de Kerk behoren, in alle plaatsen en tijden en toestanden; terwijl de andere mensen hoofden worden genoemd op bepaalde plaatsen als de bisschoppen in hun kerken; of gedurende bepaalde tijden, zoals de Paus het Hoofd is van de gehele Kerk, nl. gedurende de tijd van zijn Pontificaat; of in een bepaalde toestand, nl. zolang zij nog pelgrims naar de 294eeuwigheid zijn. En daarnaast hierom, dat Christus Hoofd van de Kerk is door eigen macht en gezag; maar de anderen worden hoofden genoemd als plaatsbekleders van Christus volgens de Tweede Brief aan de Korintiërs (2, 10): “Wat ik gegeven heb, als ik iets gegeven heb, heb ik dat om uwentwil in Christus' naam gedaan”. en (5, 20): “In Christus' naam treden wij als gezanten op, alsof God door ons vermaant”.

Leerstelling. — Zooals vroeger werd gezegd (Vorig Art.), 297heeft het hoofd niet alleen een innerlijken invloed op de ledematen, maar beweegt ze ook uiterlijk door ze op een doel te richten. En dus kan iemand hoofd van een menigte worden genoemd ofwel in beide opzichten, en zoo is Christus het hoofd der Kerk, zooals wij zeiden (t. a. p.); of alleen wat het uiterlijk bestuur betreft en zoo is iedere vorst en prelaat het hoofd van de aan hem onderworpen menigte. En op deze manier wordt de duivel het hoofd van alle zondaars genoemd, want zooals in het boek Job wordt gezegd (41, 25): « Hij is de koning over alle zonen van den hoogmoed ».Leerstelling. — Zoals vroeger werd gezegd (Vorig Art.), 297heeft het hoofd niet alleen een innerlijken invloed op de ledematen, maar beweegt ze ook uiterlijk door ze op een doel te richten. En dus kan iemand hoofd van een menigte worden genoemd ofwel in beide opzichten, en zo is Christus het hoofd van de Kerk, zoals wij zeiden (t. a. p.); of alleen wat het uiterlijk bestuur betreft en zo is iedere vorst en prelaat het hoofd van de aan hem onderworpen menigte. En op deze manier wordt de duivel het hoofd van alle zondaars genoemd, want zoals in het boek Job wordt gezegd (41, 25)^a: “Hij is de koning over alle zonen van de hoogmoed”.

Nu behoort het tot de taak van een bestuurder, dat hij hen, die hij bestuurt, tot zijn doel brengt. En het doel van den duivel is het afwenden van het redelijke schepsel van God; daarom trachtte hij vanaf het begin den mensch van de gehoorzaamheid aan het goddelijke gebod af te brengen. Het afwenden zelf van God kan als een soort vrijheid, als een doel worden beschouwd, naar Jeremias (2, 20): « Van eeuwigheid hebt gij het juk gebroken, de boeien los gemaakt en gezegd Ik zal niet dienstbaar zijn ». In zoover nu sommigen door te zondigen tot dit doel worden verleid, vallen zij onder de heerschappij en het bestuur van den duivel. En daarom wordt hij hun hoofd genoemd.Nu behoort het tot de taak van een bestuurder, dat hij hen, die hij bestuurt, tot zijn doel brengt. En het doel van de duivel is het afwenden van het redelijke schepsel van God; daarom trachtte hij vanaf het begin de mens van de gehoorzaamheid aan het goddelijke gebod af te brengen. Het afwenden zelf van God kan als een soort vrijheid, als een doel worden beschouwd, naar Jeremia (2, 20): “Van eeuwigheid hebt gij het juk gebroken, de boeien los gemaakt en gezegd Ik zal niet dienstbaar zijn”. In zover nu sommigen door te zondigen tot dit doel worden verleid, vallen zij onder de heerschappij en het bestuur van de duivel. En daarom wordt hij hun hoofd genoemd.

300Leerstelling. — Zooals boven werd gezegd (1e Art.), vinden wij in een natuurlijk hoofd drie dingen, nl. rangorde, volmaaktheid en macht om te beïnvloeden. Wat dus de rangorde in tijd betreft, is de Antichrist het hoofd van de zondaars niet, alsof zijn zonde het eerst was gekomen, zooals de zonde van den duivel de eerste was. Evenmin wordt hij het hoofd der zondaars genoemd om het vermogen invloed uit te oefenen. Want al zou hij ook door uiterlijke beïnvloeding sommige tijdgenooten tot het kwaad brengen, zijn toch, zij, die voor hem waren, niet door hem tot de zonde gebracht en hebben zijn boosheid niet nagevolgd. En in dit opzicht zou hij dus niet het hoofd van alle zondaars kunnen worden genoemd, maar van enkelen.300Leerstelling. — Zoals boven werd gezegd (1e Art.), vinden wij in een natuurlijk hoofd drie dingen, nl. rangorde, volmaaktheid en macht om te beïnvloeden. Wat dus de rangorde in tijd betreft, is de Antichrist het hoofd van de zondaars niet, alsof zijn zonde het eerst was gekomen, zoals de zonde van de duivel de eerste was. Evenmin wordt hij het hoofd van de zondaars genoemd om het vermogen invloed uit te oefenen. Want al zou hij ook door uiterlijke beïnvloeding sommige tijdgenoten tot het kwaad brengen, zijn toch, zij, die voor hem waren, niet door hem tot de zonde gebracht en hebben zijn boosheid niet nagevolgd. En in dit opzicht zou hij dus niet het hoofd van alle zondaars kunnen worden genoemd, maar van enkelen.

Er blijft dus alleen over, dat hij om de volmaaktheid van zijn boosheid het hoofd van alle zondaars wordt genoemd. Daarom zegt de Glossa bij het woord uit den Tweeden Brief aan de Thessalonicensen (2, 4): « Zich vertoonend alsof hij God was », « Zooals in Christus de geheele volheid der godheid heeft gewoond, zoo in den Antichrist de volheid van alle zonde ». Maar niet zoo, dat zijn menschheid door den duivel in eenheid van persoon zou aangenomen zijn, als Christus' menschheid door Gods Zoon; maar omdat de duivel door verleiding zijn boosheid 301volmaakter in hem bracht dan in alle anderen. En in dit opzicht zijn alle zondaars, die voor hem kwamen, als een beeld van den Antichrist volgens den Tweeden Brief aan de Thessalonicensen (2, 7): « Reeds werkt het geheim der onrechtvaardigheid ».Er blijft dus alleen over, dat hij om de volmaaktheid van zijn boosheid het hoofd van alle zondaars wordt genoemd. Daarom zegt de Glossa bij het woord uit de Tweede Brief aan de Tessalonicenzen (2, 4): “Zich vertonend alsof hij God was”, “Zoals in Christus de gehele volheid van de godheid heeft gewoond, zo in de Antichrist de volheid van alle zonde”. Maar niet zo, dat zijn mensheid door de duivel in eenheid van persoon zou aangenomen zijn, als Christus' mensheid door Gods Zoon; maar omdat de duivel door verleiding zijn boosheid 301volmaakter in hem bracht dan in alle anderen. En in dit opzicht zijn alle zondaars, die voor hem kwamen, als een beeld van de Antichrist volgens de Tweede Brief aan de Tessalonicenzen (2, 7): “Reeds werkt het geheim van de onrechtvaardigheid”.