Antwoord op de bedenkingen. — 1. Wat betrekking heeft op de menschheid van Christus en op de Sacramenten, of op welke schepselen ook, behoort tot het Geloof, in zoover het ons richt naar God, en we die dingen aannemen om de Goddelijke Waarheid.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Wat betrekking heeft op de mensheid van Christus en op de Sacramenten, of op welke schepselen ook, behoort tot het Geloof, in zover het ons richt naar God, en we die dingen aannemen om de Goddelijke Waarheid.

2. Hetzelfde moet gezegd worden voor wat den inhoud der H. Schrift betreft.2. Hetzelfde moet gezegd worden voor wat de inhoud van de H. Schrift betreft.

3. Ook de liefde bemint den naaste om God, en heeft als eigen voorwerp God zelf, zooals we verder zullen verklaren (Kw. 25, 1e Art.).3. Ook de liefde bemint de naaste om God, en heeft als eigen voorwerp God zelf, zoals we verder zullen verklaren (Kw. 25, 1e Art.).

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Die tegenwerping gaat op wanneer men het voorwerp van het geloof beschouwt van den kant van datgene, wat men gelooft.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Die tegenwerping gaat op wanneer men het voorwerp van het geloof beschouwt van de kant van datgene, wat men gelooft.

2. In het Symbolum worden de geloofswaarheden opgesomd, in zoover ze de eindterm zijn van de geloofsdaad, zooals blijkt uit de wijze waarop ze voorgesteld worden. Welnu, de eindterm van de geloofsdaad is niet de uitdrukking van een oordeel, maar een ding: de oordeelen immers worden slechts uitgesproken opdat men daardoor de dingen zelf zou kennen, zoowel in het geloof als in de wetenschap.2. In het Symbolum worden de geloofswaarheden opgesomd, in zover ze de eindterm zijn van de geloofsdaad, zoals blijkt uit de wijze waarop ze voorgesteld worden. Welnu, de eindterm van de geloofsdaad is niet de uitdrukking van een oordeel, maar een ding: de oordelen immers worden slechts uitgesproken opdat men daardoor de dingen zelf zou kennen, zowel in het geloof als in de wetenschap.

3. In den hemel zullen we de Eerste Waarheid zien, zooals ze in zich zelf is, naar de woorden uit den 1n Joannesbrief (3, 2): 12« Wanneer Hij verschijnt, zullen we aan Hem gelijk wezen, daar wij Hem zullen zien gelijk Hij is ». We zullen Hem dus niet zien door de uitdrukking van een oordeel, maar wel door een kennis van eenvoudig begrijpen. Door het geloof echter kennen we de Eerste Waarheid niet, zooals ze is in zichzelf, en bijgevolg gaat die reden hier niet op.3. In de hemel zullen we de Eerste Waarheid zien, zoals ze in zichzelf is, naar de woorden uit de 1n Joannesbrief (3, 2): 12“Wanneer Hij verschijnt, zullen we aan Hem gelijk wezen, daar wij Hem zullen zien gelijk Hij is”. We zullen Hem dus niet zien door de uitdrukking van een oordeel, maar wel door een kennis van eenvoudig begrijpen. Door het geloof echter kennen we de Eerste Waarheid niet, zoals ze is in zichzelf, en bijgevolg gaat die reden hier niet op.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Het ware is het goed van het verstand, maar niet van de streefvermogens. Daarom sluiten al de deugden, die het verstand vervolmaken, het valsche 15volkomen uit, want de deugd heeft krachtens haar natuur alleen betrekking op het goede. De deugden echter, die het streefvermogen vervolmaken, sluiten het valsche niet volkomen uit; iemand kan b. v handelen volgens de rechtvaardigheid of de matigheid, hoewel hij verkeerd oordeelt over het voorwerp van zijn daad. Bijgevolg gaat voor het geloof, dat het verstand vervolmaakt, niet dezelfde redeneering op als voor de hoop en de liefde, die het streefvermogen vervolmaken.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Het ware is het goed van het verstand, maar niet van de streefvermogens. Daarom sluiten al de deugden, die het verstand vervolmaken, het valse 15volkomen uit, want de deugd heeft krachtens haar natuur alleen betrekking op het goede. De deugden echter, die het streefvermogen vervolmaken, sluiten het valse niet volkomen uit; iemand kan b. v handelen volgens de rechtvaardigheid of de matigheid, hoewel hij verkeerd oordeelt over het voorwerp van zijn daad. Bijgevolg gaat voor het geloof, dat het verstand vervolmaakt, niet dezelfde redenering op als voor de hoop en de liefde, die het streefvermogen vervolmaken.

Men mag niettemin zeggen, dat ook de hoop het valsche uitsluit. Niemand verhoopt toch het eeuwig leven te bekomen door eigen kracht (dat zou vermetel zijn), maar door hulp der genade, waardoor hij het eeuwig leven onfeilbaar zeker zal bekomen, indien hij volhardt. En hetzelfde geldt voor de liefde, waardoor men God bemint, overal waar Hij aanwezig mocht zijn. Het is dus voor de liefde zelf onverschillig of God al dan niet aanwezig is in dengene, die om God bemind wordt.Men mag niettemin zeggen, dat ook de hoop het valse uitsluit. Niemand verhoopt toch het eeuwig leven te bekomen door eigen kracht (dat zou vermetel zijn), maar door hulp van de genade, waardoor hij het eeuwig leven onfeilbaar zeker zal bekomen, indien hij volhardt. En hetzelfde geldt voor de liefde, waardoor men God bemint, overal waar Hij aanwezig mocht zijn. Het is dus voor de liefde zelf onverschillig of God al dan niet aanwezig is in dengene, die om God bemind wordt.

2. Dat God niet mensch zou worden, was ook na Abraham mogelijk, wanneer men het beschouwt op zichzelf. Maar in zoover de menschwording onder de goddelijke kennis valt, is zij eenigszins onfeilbaar noodzakelijk, zooals we gezegd hebben in het 1e Deel (Kw. 14, 13e Art.). Welnu, op die wijze behoort ze tot het geloof 16en bijgevolg kan iets niet valsch zijn, in zoover het tot het geloof behoort.2. Dat God niet mens zou worden, was ook na Abraham mogelijk, wanneer men het beschouwt op zichzelf. Maar in zover de menswording onder de goddelijke kennis valt, is zij enigszins onfeilbaar noodzakelijk, zoals we gezegd hebben in het 1e Deel (Kw. 14, 13e Art.). Welnu, op die wijze behoort ze tot het geloof 16en bijgevolg kan iets niet vals zijn, in zover het tot het geloof behoort.

3. Na Christus' geboorte behoorde het tot het geloof, dat Christus eenmaal zou geboren worden. De tijdbepaling echter, waaromtrent men dwaalde, nam men niet aan door het geloof, maar door menschelijke gissing. De geloovige nu kan zich wel door menschelijke berekening vergissen, maar dat hij zich door het geloof zou vergissen is onmogelijk.3. Na Christus' geboorte behoorde het tot het geloof, dat Christus eenmaal zou geboren worden. De tijdbepaling echter, waaromtrent men dwaalde, nam men niet aan door het geloof, maar door menselijke gissing. De gelovige nu kan zich wel door menselijke berekening vergissen, maar dat hij zich door het geloof zou vergissen is onmogelijk.

4. Het geloof van den geloovige slaat niet op die of die bepaalde broodgedaanten, maar wel hierop, dat Christus waarlijk tegenwoordig is onder de uiterlijke broodgedaanten, wanneer op geldige wijze geconsacreerd wordt. Werd dus niet geldig geconsacreerd, dan volgt daar niet uit, dat men iets gelooft, wat valsch is.4. Het geloof van de gelovige slaat niet op die of die bepaalde broodgedaanten, maar wel hierop, dat Christus waarlijk tegenwoordig is onder de uiterlijke broodgedaanten, wanneer op geldige wijze geconsacreerd wordt. Werd dus niet geldig geconsacreerd, dan volgt daar niet uit, dat men iets gelooft, wat vals is.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Zooals Gregorius zegt in zijn 25e Homelie op het Evangelie, was het niet hetzelfde, wat Thomas zag, en wat hij geloofde. Hij zag den mensch, en door het geloof beleed hij God, zeggende: « Mijn Heer en mijn God ».Antwoord op de bedenkingen. — 1. Zoals Gregorius zegt in zijn 25e Homelie op het Evangelie, was het niet hetzelfde, wat Thomas zag, en wat hij geloofde. Hij zag de mens, en door het geloof beleed hij God, zeggende: “Mijn Heer en mijn God”.

2. De dingen, die tot het geloof behooren, kunnen op twee wijzen beschouwd worden: ten eerste, in het bizonder, en zoo kunnen ze niet tegelijk gezien en geloofd worden, zooals we (in de Leerstelling) gezegd hebben. Ten tweede, in het algemeen, nl. in het algemeen opzicht van hun geloofwaardigheid, en zóó worden ze gezien door hem, die gelooft. Hij zou immers niet gelooven, wanneer hij niet inzag, dat hij die dingen moet gelooven, om de klaarblijkelijkheid van de teekenen, of om iets dergelijks.2. De dingen, die tot het geloof behoren, kunnen op twee wijzen beschouwd worden: ten eerste, in het bizonder, en zo kunnen ze niet tegelijk gezien en geloofd worden, zoals we (in de Leerstelling) gezegd hebben. Ten tweede, in het algemeen, nl. in het algemeen opzicht van hun geloofwaardigheid, en zó worden ze gezien door hem, die gelooft. Hij zou immers niet geloven, wanneer hij niet inzag, dat hij die dingen moet geloven, om de klaarblijkelijkheid van de tekenen, of om iets dergelijks.

3. Door het licht van het geloof zien we in wat tot het geloof 20behoort, want evenals iemand door andere deugdzame hebbelijkheden inziet wat hem volgens die hebbelijkheid past, zoo ook neigt het verstand van den mensch door de deugd van geloof tot het aanvaarden van datgene, wat overeenstemt met het ware geloof, en niet van het overige.3. Door het licht van het geloof zien we in wat tot het geloof 20behoort, want evenals iemand door andere deugdzame hebbelijkheden inziet wat hem volgens die hebbelijkheid past, zo ook neigt het verstand van de mens door de deugd van geloof tot het aanvaarden van datgene, wat overeenstemt met het ware geloof, en niet van het overige.

4. Men hoort de woorden, die de geloofswaarheden uitdrukken, maar niet de dingen zelf, die het voorwerp zijn van het geloof. Bijgevolg hoeven die dingen geen dingen te zijn, die men ziet.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Wat tot het geloof behoort, is aan de ongeloovigen onbekend, omdat zij het noch inzien op zichzelf, noch weten, dat men het moet gelooven. De geloovigen echter weten, dat men het moet gelooven, niet omdat zij het kunnen bewijzen, maar omdat ze door het licht van het geloof inzien, dat men het moet gelooven, zooals we (in het vorig Artikel) gezegd hebben (Antw. op de 3e Bed.).Antwoord op de bedenkingen. — 1. Wat tot het geloof behoort, is aan de ongelovigen onbekend, omdat zij het noch inzien op zichzelf, noch weten, dat men het moet geloven. De gelovigen echter weten, dat men het moet geloven, niet omdat zij het kunnen bewijzen, maar omdat ze door het licht van het geloof inzien, dat men het moet geloven, zoals we (in het vorig Artikel) gezegd hebben (Antw. op de 3e Bed.).

242. De beweegredenen, waardoor de gewijde schrijvers het voorwerp van het geloof trachten te bewijzen, zijn geen ware bewijsvoeringen, de bedoeling is alleen, om aan te toonen, dat wat ons voorgehouden wordt te gelooven, niet onmogelijk is. Soms zijn het ook beweegredenen, die afgeleid worden uit de geloofsbeginselen, nl. uit de H. Schrift, zooals Dionysius zegt in het 2e Hoofdstuk van zijn Boek Over de Goddelijke Namen. Door die beginselen kan men bewijzen afleiden, die de geloovigen voldoen, zooals men ook door de natuurlijk gekende beginselen bewijzen kan afleiden, die gelden bij allen. Daarom is ook de godgeleerdheid een wetenschap, zooals we in het begin van dit werk gezegd hebben. (1e D., 1e Kw., 2e Art.)242. De beweegredenen, waardoor de gewijde schrijvers het voorwerp van het geloof trachten te bewijzen, zijn geen ware bewijsvoeringen, de bedoeling is alleen, om aan te tonen, dat wat ons voorgehouden wordt te geloven, niet onmogelijk is. Soms zijn het ook beweegredenen, die afgeleid worden uit de geloofsbeginselen, nl. uit de H. Schrift, zoals Dionysius zegt in het 2e Hoofdstuk van zijn Boek Over de Goddelijke Namen. Door die beginselen kan men bewijzen afleiden, die de gelovigen voldoen, zoals men ook door de natuurlijk gekende beginselen bewijzen kan afleiden, die gelden bij allen. Daarom is ook de godgeleerdheid een wetenschap, zoals we in het begin van dit werk gezegd hebben. (1e D., 1e Kw., 2e Art.)

3. Wat men wetenschappelijk kan bewijzen wordt niet tot de geloofszaken gerekend, alsof allen die dingen uitsluitend door het geloof kenden, maar omdat ze voor alle geloofskennis verondersteld worden, en tenminste door het geloof moeten worden aangenomen door hen, die ze niet wetenschappelijk kunnen bewijzen.

4. De Wijsgeer zegt t. a. pl. ook, dat bij twee verschillende menschen met betrekking tot eenzelfde objekt, én wetenschappelijke kennis mogelijk is, én meening, zooals we hierboven (in de Leerstelling) gezegd hebben over wetenschap en geloof. Bij een en denzelfden mensch echter is geloof en wetenschap alleen mogelijk met 25betrekking tot een objekt, dat in een zeker opzicht wel hetzelfde is, nl. met betrekking tot het opzicht, waarin men het beschouwt; éénzelfde zaak kan men immers onder een bepaald opzicht op wetenschappelijke wijze kennen, onder een ander opzicht slechts door meening. Zoo kan ook iemand aangaande God door bewijzen weten, dat Hij één is, en gelooven, dat Hij drievuldig is. Maar met betrekking tot eenzelfde zaak, die in hetzelfde opzicht beschouwd wordt, is de wetenschap bij eenzelfden mensch onvereenigbaar én met het geloof, én met de meening, ofschoon om een verschillende reden. Want met betrekking tot een en hetzelfde objekt is de wetenschap onvereenigbaar met de meening, omdat tot het begrip van de wetenschap de overtuiging behoort, dat het objekt van die kennis onmogelijk anders kan zijn; tot het begrip van de meening daarentegen behoort de overtuiging, dat het objekt van de meening ook anders kan zijn. Wat men echter aanvaardt door het geloof, wordt, juist om de zekerheid van het geloof, onmogelijk geacht anders te kunnen zijn. Maar men kan hetzelfde niet tegelijk gelooven en weten, omdat wat men weet, klaarblijkelijk is, terwijl wat men gelooft niet klaarblijkelijk is, zooals we hierboven (in de Leerstelling) gezegd hebben.4. De Wijsgeer zegt t.a.p. ook, dat bij twee verschillende mensen met betrekking tot eenzelfde object, én wetenschappelijke kennis mogelijk is, én mening, zoals we hierboven (in de Leerstelling) gezegd hebben over wetenschap en geloof. Bij een en dezelfde mens echter is geloof en wetenschap alleen mogelijk met 25betrekking tot een object, dat in een zeker opzicht wel hetzelfde is, nl. met betrekking tot het opzicht, waarin men het beschouwt; éénzelfde zaak kan men immers onder een bepaald opzicht op wetenschappelijke wijze kennen, onder een ander opzicht slechts door mening. Zo kan ook iemand aangaande God door bewijzen weten, dat Hij één is, en geloven, dat Hij drievuldig is. Maar met betrekking tot eenzelfde zaak, die in hetzelfde opzicht beschouwd wordt, is de wetenschap bij eenzelfde mens onverenigbaar én met het geloof, én met de mening, ofschoon om een verschillende reden. Want met betrekking tot een en hetzelfde object is de wetenschap onverenigbaar met de mening, omdat tot het begrip van de wetenschap de overtuiging behoort, dat het object van die kennis onmogelijk anders kan zijn; tot het begrip van de mening daarentegen behoort de overtuiging, dat het object van de mening ook anders kan zijn. Wat men echter aanvaardt door het geloof, wordt, juist om de zekerheid van het geloof, onmogelijk geacht anders te kunnen zijn. Maar men kan hetzelfde niet tegelijk geloven en weten, omdat wat men weet, klaarblijkelijk is, terwijl wat men gelooft niet klaarblijkelijk is, zoals we hierboven (in de Leerstelling) gezegd hebben.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Onder wat we moeten gelooven zijn er sommige dingen, die op zichzelf tot het geloof behooren; andere behooren niet op zichzelf tot het Geloof, maar in zoover ze betrekking hebben op andere dingen. Dit gebeurt ook in andere wetenschappen, waar men sommige dingen behandelt om zichzelf, andere om de eerste in het licht te stellen. Daar nu het geloof vooral betrekking heeft op wat we in den hemel hopen te zien, zooals we lezen in den Brief aan de Hebreërs (11,1) : « Het geloof is een voorstelling van de werkelijkheid van dingen die men hoopt », daarom behooren die dingen op zich zelf tot het geloof, die ons rechtstreeks op het eeuwige leven richten, nl. de Drievuldigheid, de almacht van God, het mysterie van Christus' menschwording en dergelijke. En naar die dingen worden de artikelen des geloofs onderscheiden. Andere dingen worden ons door de H. Schrift voorgehouden te gelooven, niet omdat men ze op zichzelf bedoelt, maar om er de eerste waarheden door te verduidelijken, zooals dat Abraham twee zonen had, dat door 30aanraking van Eliseus' gebeente een doode verrees, en dergelijke feiten, die in de H. Schrift verhaald worden om Gods majesteit en Christus' menschwording in het licht te stellen. En naar die dingen moet men de artikelen des geloofs niet onderscheiden.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Onder wat we moeten geloven zijn er sommige dingen, die op zichzelf tot het geloof behoren; andere behoren niet op zichzelf tot het Geloof, maar in zover ze betrekking hebben op andere dingen. Dit gebeurt ook in andere wetenschappen, waar men sommige dingen behandelt om zichzelf, andere om de eerste in het licht te stellen. Daar nu het geloof vooral betrekking heeft op wat we in de hemel hopen te zien, zoals we lezen in de Brief aan de Hebreërs (11,1): “Het geloof is een voorstelling van de werkelijkheid van dingen die men hoopt”, daarom behoren die dingen op zichzelf tot het geloof, die ons rechtstreeks op het eeuwige leven richten, nl. de Drievuldigheid, de almacht van God, het mysterie van Christus' menswording en dergelijke. En naar die dingen worden de artikelen van het geloof onderscheiden. Andere dingen worden ons door de H. Schrift voorgehouden te geloven, niet omdat men ze op zichzelf bedoelt, maar om er de eerste waarheden door te verduidelijken, zoals dat Abraham twee zonen had, dat door 30aanraking van Eliseus' gebeente een dode verrees, en dergelijke feiten, die in de H. Schrift verhaald worden om Gods majesteit en Christus' menswording in het licht te stellen. En naar die dingen moet men de artikelen van het geloof niet onderscheiden.

2. Men kan het formeel opzicht van het voorwerp van het geloof op twee wijzen beschouwen : ten eerste, van den kant van het geloofde ding, en dan is het formeel opzicht van alle geloofswaarheden één en hetzelfde, nl. de Eerste Waarheid, en van dat standpunt uit moet men geen artikelen onderscheiden. Men kan ten tweede het formeel opzicht van de geloofswaarheden beschouwen van onzen kant, en dan is het formeel opzicht, het niet-klaarblijkelijk zijn, en van dat standpunt uit worden de artikelen des geloofs onderscheiden, zooals we (in de Leerstelling) gezegd hebben.2. Men kan het formeel opzicht van het voorwerp van het geloof op twee wijzen beschouwen: ten eerste, van de kant van het geloofde ding, en dan is het formeel opzicht van alle geloofswaarheden één en hetzelfde, nl. de Eerste Waarheid, en van dat standpunt uit moet men geen artikelen onderscheiden. Men kan ten tweede het formeel opzicht van de geloofswaarheden beschouwen van onze kant, en dan is het formeel opzicht, het niet-klaarblijkelijk zijn, en van dat standpunt uit worden de artikelen van het geloof onderscheiden, zoals we (in de Leerstelling) gezegd hebben.

3. In die bepaling van het artikel let men meer op de etymologie van het woord, zooals het afgeleid wordt uit het Latijn, dan op zijn ware beteekenis, zooals het afgeleid wordt uit het Grieksch, en daarom is ze niet van groot belang. Men zou niettemin kunnen zeggen, dat, hoewel niemand met dwangmiddelen gedwongen wordt te gelooven, daar het geloof een vrije daad is, men toch gedwongen wordt door het doel, wat men wil bereiken, want Hij 31die tot God komt moet gelooven, en zonder geloof kan men aan God niet behagen, zooals de Apostel zegt in den Brief aan de Hebreërs (11, 6).3. In die bepaling van het artikel let men meer op de etymologie van het woord, zoals het afgeleid wordt uit het Latijn, dan op zijn ware betekenis, zoals het afgeleid wordt uit het Grieks, en daarom is ze niet van groot belang. Men zou niettemin kunnen zeggen, dat, hoewel niemand met dwangmiddelen gedwongen wordt te geloven, daar het geloof een vrije daad is, men toch gedwongen wordt door het doel, wat men wil bereiken, want Hij 31die tot God komt moet geloven, en zonder geloof kan men aan God niet behagen, zoals de Apostel zegt in de Brief aan de Hebreërs (11, 6).

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Te allen tijde hebben allen hetzelfde moeten verhopen, maar tot het verhoopte kwamen de menschen alleen door Christus, zoodat zij, die naar den tijd verder van Christus af stonden, ook verder afstonden van het bezit van wat ze hoopten. Daarom zegt de Apostel in zijn Brief aan de Hebreërs (11, 13) : « In geloof zijn zij gestorven, zonder dat zij de beloofde goederen bekomen hadden, doch alleen ze van verre gezien ». Welnu, hoe grooter de afstand is, des te onduidelijker men iets kan zien. Daarom kenden zij, die Christus' komst meer nabij waren, de verhoopte goederen op duidelijker wijze.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Te allen tijde hebben allen hetzelfde moeten verhopen, maar tot het verhoopte kwamen de mensen alleen door Christus, zodat zij, die naar de tijd verder van Christus af stonden, ook verder afstonden van het bezit van wat ze hoopten. Daarom zegt de Apostel in zijn Brief aan de Hebreërs (11, 13): “In geloof zijn zij gestorven, zonder dat zij de beloofde goederen bekomen hadden, doch alleen ze van verre gezien”. Welnu, hoe groter de afstand is, des te onduidelijker men iets kan zien. Daarom kenden zij, die Christus' komst meer nabij waren, de verhoopte goederen op duidelijker wijze.

2. Kennis kan op twee manieren aangroeien: ten eerste, bij dengene, die onderwijst en die in den loop van den tijd in kennis vooruitgaat, of er nu slechts een enkele onderwijst, of verschillende elkander opvolgen. En op die manier groeien de wetenschappen aan, 36die door 's menschen verstand worden opgebouwd. Ten tweede, bij dengene, die onderwezen wordt. Hoewel de meester geheel de kunst kent, toch onderwijst hij ze aan zijn leerlingen niet in haar geheel van het begin af aan, want ze zijn er niet vatbaar voor. Hij gaat geleidelijk te werk en houdt rekening met hun bekwaamheid. Op die manier groeide bij de menschen de kennis van het geloof met den tijd aan, en daarom vergelijkt de Apostel in zijn Brief aan de Galaten (3, 24) den toestand tijdens het Oude Verbond met de kinderjaren.2. Kennis kan op twee manieren aangroeien: ten eerste, bij dengene, die onderwijst en die in de loop van de tijd in kennis vooruitgaat, of er nu slechts een enkele onderwijst, of verschillende elkander opvolgen. En op die manier groeien de wetenschappen aan, 36die door 's mensen verstand worden opgebouwd. Ten tweede, bij dengene, die onderwezen wordt. Hoewel de meester geheel de kunst kent, toch onderwijst hij ze aan zijn leerlingen niet in haar geheel van het begin af aan, want ze zijn er niet vatbaar voor. Hij gaat geleidelijk te werk en houdt rekening met hun bekwaamheid. Op die manier groeide bij de mensen de kennis van het geloof met de tijd aan, en daarom vergelijkt de Apostel in zijn Brief aan de Galaten (3, 24) de toestand tijdens het Oude Verbond met de kinderjaren.

3. Voor de natuurlijke voortteling worden twee oorzaken vereischt, nl. een werkende oorzaak, en een stoffelijke oorzaak. Welnu, in de orde der werkende oorzaak gaat het volmaakte van nature vooraf. En in zoover begint de natuur met het meest volmaakte, want het onvolmaakte kan slechts vervolmaakt worden door reeds bestaande volmaakte wezens.3. Voor de natuurlijke voortteling worden twee oorzaken vereist, nl. een werkende oorzaak, en een stoffelijke oorzaak. Welnu, in de orde van de werkende oorzaak gaat het volmaakte van nature vooraf. En in zover begint de natuur met het meest volmaakte, want het onvolmaakte kan slechts vervolmaakt worden door reeds bestaande volmaakte wezens.

In de orde echter van de stoffelijke oorzaak is het onvolmaakte het eerste. En in zoover gaat de natuur van het onvolmaakte naar het volmaakte. Welnu, in de openbaring van het geloof is God als de werkende oorzaak, die van alle eeuwigheid af een volmaakte kennis bezit; de mensch is als de stoffelijke oorzaak, die den invloed ondergaat van de werkende oorzaak, die God is. Bijgevolg 37moest bij de menschen de kennis van het geloof van het onvolmaakte naar het volmaakte opklimmen. En ofschoon sommige menschen als werkende oorzaken waren, omdat ze nl. als leeraars waren aangesteld, toch werd hen de uiting van den geest gegeven tot algemeen nut, zooals we lezen in den 1n Corinthiërbrief (12, 7). De Oudvaders nu, die de anderen in het geloof moesten onderwijzen, ontvingen slechts de kennis naar de maat waarin dit volgens ieder tijdstip noodig was om het volk te onderrichten, of openlijk, of op figuurlijke wijze.In de orde echter van de stoffelijke oorzaak is het onvolmaakte het eerste. En in zover gaat de natuur van het onvolmaakte naar het volmaakte. Welnu, in de openbaring van het geloof is God als de werkende oorzaak, die van alle eeuwigheid af een volmaakte kennis bezit; de mens is als de stoffelijke oorzaak, die de invloed ondergaat van de werkende oorzaak, die God is. Bijgevolg 37moest bij de mensen de kennis van het geloof van het onvolmaakte naar het volmaakte opklimmen. En ofschoon sommige mensen als werkende oorzaken waren, omdat ze nl. als leraars waren aangesteld, toch werd hen de uiting van de geest gegeven tot algemeen nut, zoals we lezen in de 1n Korintiërbrief (12, 7). De Oudvaders nu, die de anderen in het geloof moesten onderwijzen, ontvingen slechts de kennis naar de maat waarin dit volgens ieder tijdstip nodig was om het volk te onderrichten, of openlijk, of op figuurlijke wijze.

4. Christus heeft de laatste mededeeling der genade bewerkt. Zijn tijd wordt dan ook de tijd der volheid genoemd (Brief aan de Galaten (4, 4)). Daarom ook kenden degene, die dichter bij Christus stonden, hetzij ze Hem voorafgingen, zooals Joannes Batista, hetzij ze na Hem kwamen, zooals de Apostelen, de geloofsgeheimen op meer volmaakte wijze. Zoo is ook de meest volmaakte levenstijd van den mensch de jongelingstijd, en hoe dichter men bij den jongelingstijd is, hetzij er vóór, hetzij er na, des te volkomener de levenstijd is.4. Christus heeft de laatste mededeling van de genade bewerkt. Zijn tijd wordt dan ook de tijd van de volheid genoemd (Brief aan de Galaten (4, 4)). Daarom ook kenden degene, die dichter bij Christus stonden, hetzij ze Hem voorafgingen, zoals Johannes Batista, hetzij ze na Hem kwamen, zoals de Apostelen, de geloofsgeheimen op meer volmaakte wijze. Zo is ook de meest volmaakte levenstijd van de mens de jongelingstijd, en hoe dichter men bij de jongelingstijd is, hetzij er vóór, hetzij er na, des te volkomener de levenstijd is.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Door het geloof houden we aangaande God veel dingen, die de wijsgeeren door het natuurlijk verstand niet hebben kunnen achterhalen, zooals wat betrekking heeft op de Voorzienigheid en de almacht, en den eeredienst, die aan God alleen mag bewezen worden. Dit alles is begrepen in het artikel over de eenheid van God.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Door het geloof houden we aangaande God veel dingen, die de wijsgeren door het natuurlijk verstand niet hebben kunnen achterhalen, zoals wat betrekking heeft op de Voorzienigheid en de almacht, en de eredienst, die aan God alleen mag bewezen worden. Dit alles is begrepen in het artikel over de eenheid van God.

2. De naam God sluit een zeker voorzien in, zooals gezegd werd in het 1e Deel (Kw. 13, 8e Art.) Welnu, de wezens die met verstand begaafd zijn, gebruiken hun macht niet, dan volgens hun 43wil en verstand, en daarom sluit Gods almacht in zekeren zin de kennis en de Voorzienigheid van alles in. Hij zou immers hier beneden niet alles kunnen uitwerken, wat Hij wil, wanneer Hij niet alles kende, en wanneer niet alles aan zijn Voorzienigheid was onderworpen.2. De naam God sluit een zeker voorzien in, zoals gezegd werd in het 1e Deel (Kw. 13, 8e Art.) Welnu, de wezens die met verstand begaafd zijn, gebruiken hun macht niet, dan volgens hun 43wil en verstand, en daarom sluit Gods almacht in zekeren zin de kennis en de Voorzienigheid van alles in. Hij zou immers hier beneden niet alles kunnen uitwerken, wat Hij wil, wanneer Hij niet alles kende, en wanneer niet alles aan zijn Voorzienigheid was onderworpen.

3. We kennen den Vader, den Zoon en den H. Geest door éénzelfde kennis, wanneer men de eenheid van hun wezen beschouwt, die we in het eerste artikel belijden. Wat echter het onderscheid der personen betreft, dat volgt op de betrekkingen, die hun oorsprong meebrengt, ligt de kennis van den Vader eenigszins opgesloten in de kennis van den Zoon, want er zou geen Vader zijn, wanneer er geen Zoon was. Daarenboven is de H. Geest de band tusschen beide. En in dat opzicht hebben zij gelijk, die voor de drie personen maar één artikel aannemen. Maar omdat men omtrent elk der personen moet letten op sommige dingen, waarover men gedwaald heeft, daarom kan men over de drie personen spreken in drie verschillende artikelen. Arius toch meende wel, dat de Vader almachtig en eeuwig was, maar loochende de gelijkheid en medezelfstandigheid van den Zoon met den Vader. Daarom moest dit vastgesteld worden in een speciaal artikel over den Zoon. Om dezelfde reden moest er een derde artikel zijn, 44waarin tegen Macedonius over den H. Geest gehandeld werd.3. We kennen de Vader, de Zoon en de H. Geest door éénzelfde kennis, wanneer men de eenheid van hun wezen beschouwt, die we in het eerste artikel belijden. Wat echter het onderscheid van de personen betreft, dat volgt op de betrekkingen, die hun oorsprong meebrengt, ligt de kennis van de Vader enigszins opgesloten in de kennis van de Zoon, want er zou geen Vader zijn, wanneer er geen Zoon was. Daarenboven is de H. Geest de band tussen beide. En in dat opzicht hebben zij gelijk, die voor de drie personen maar één artikel aannemen. Maar omdat men omtrent elk van de personen moet letten op sommige dingen, waarover men gedwaald heeft, daarom kan men over de drie personen spreken in drie verschillende artikelen. Arius toch meende wel, dat de Vader almachtig en eeuwig was, maar loochende de gelijkheid en medezelfstandigheid van de Zoon met de Vader. Daarom moest dit vastgesteld worden in een speciaal artikel over de Zoon. Om dezelfde reden moest er een derde artikel zijn, 44waarin tegen Macedonius over de H. Geest gehandeld werd.

Ook de ontvangenis en de geboorte van Christus, of de verrijzenis en het eeuwig leven, kunnen in een bepaald opzicht door één artikel beleden worden, in zoover ze nl. over hetzelfde handelen, maar in een ander opzicht kunnen ze in verschillende artikelen onderscheiden worden, nl. in zoover ze elk speciale moeilijkheden opleveren.Ook de ontvangenis en de geboorte van Christus, of de verrijzenis en het eeuwig leven, kunnen in een bepaald opzicht door één artikel beleden worden, in zover ze nl. over hetzelfde handelen, maar in een ander opzicht kunnen ze in verschillende artikelen onderscheiden worden, nl. in zover ze elk speciale moeilijkheden opleveren.

4. De Zoon en de H. Geest kunnen gezonden worden om het schepsel te heiligen, en hieromtrent moeten we verschillende dingen gelooven. Daarom zijn er meer artikelen voor den persoon van den Zoon en den H. Geest dan voor dien van den Vader, die niet kan gezonden worden, zooals gezegd werd in het Eerste Deel (Kw. 43, 4e Art.).4. De Zoon en de H. Geest kunnen gezonden worden om het schepsel te heiligen, en hieromtrent moeten we verschillende dingen geloven. Daarom zijn er meer artikelen voor de persoon van de Zoon en de H. Geest dan voor die van de Vader, die niet kan gezonden worden, zoals gezegd werd in het Eerste Deel (Kw. 43, 4e Art.).

5. De heiliging van het schepsel door de genade en de voltooiïng door de glorie geschiedt door de gave der liefde, die aan den H. Geest wordt toegeschreven, en door de gave van wijsheid, die aan den Zoon wordt toegeschreven. Daarom worden die twee werkingen toegeschreven aan den Zoon en aan den H. Geest, maar in een verschillend opzicht.5. De heiliging van het schepsel door de genade en de voltooiing door de glorie geschiedt door de gave van de liefde, die aan de H. Geest wordt toegeschreven, en door de gave van wijsheid, die aan de Zoon wordt toegeschreven. Daarom worden die twee werkingen toegeschreven aan de Zoon en aan de H. Geest, maar in een verschillend opzicht.

6. In het sacrament des Altaars kan men twee dingen 45beschouwen : ten eerste, dat het een sacrament is, en daarin komt het overeen met de andere uitwerkselen der heiligmakende genade; ten tweede, dat Christus' lichaam daar op wonderbare wijze tegenwoordig is, en zoo valt het onder de almacht, zooals alle andere wonderen, die aan de almacht worden toegeschreven.6. In het sacrament van het Altaar kan men twee dingen 45beschouwen: ten eerste, dat het een sacrament is, en daarin komt het overeen met de andere uitwerkselen van de heiligmakende genade; ten tweede, dat Christus' lichaam daar op wonderbare wijze tegenwoordig is, en zo valt het onder de almacht, zoals alle andere wonderen, die aan de almacht worden toegeschreven.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. De geloofswaarheden zijn over verschillende plaatsen van de H. Schrift verspreid, en worden verschillend voorgesteld, soms zelfs op onduidelijke wijze, zoodat veel studie en oefening noodig zijn om de geloofspunten op te maken uit de H. Schrift. Daartoe echter zijn niet allen, die de geloofswaarheden moeten kennen, bekwaam, daar velen, door andere bezigheden ingenomen, geen tijd hebben om zich op de studie toe te leggen. Daarom moesten de verschillende stellingen der Heilige Schrift bondig en duidelijk samengevat worden, en zóó aan allen te gelooven worden voorgehouden. Die korte inhoud is dus niet iets, wat aan de H. Schrift wordt toegevoegd, maar iets, wat aan de H. Schrift ontleend is.Antwoord op de bedenkingen. — 1. De geloofswaarheden zijn over verschillende plaatsen van de H. Schrift verspreid, en worden verschillend voorgesteld, soms zelfs op onduidelijke wijze, zodat veel studie en oefening nodig zijn om de geloofspunten op te maken uit de H. Schrift. Daartoe echter zijn niet allen, die de geloofswaarheden moeten kennen, bekwaam, daar velen, door andere bezigheden ingenomen, geen tijd hebben om zich op de studie toe te leggen. Daarom moesten de verschillende stellingen van de Heilige Schrift bondig en duidelijk samengevat worden, en zó aan allen te geloven worden voorgehouden. Die korte inhoud is dus niet iets, wat aan de H. Schrift wordt toegevoegd, maar iets, wat aan de H. Schrift ontleend is.

2. In al de Symbolums wordt één en dezelfde geloofswaarheid onderwezen. Het is echter noodig het volk in de geloofswaarheid met meer zorg te onderrichten, wanneer er dwalingen ontstaan, opdat het geloof der eenvoudigen door de ketters niet zou vervalscht worden. Daarom moesten er verschillende Symbolums worden opgesteld, die alleen hierin van elkander verschillen, dat het eene meer uitdrukkelijk voorstelt wat in een ander impliciet vervat is, 49naar gelang de aanvallen der ketters nadere bepalingen noodig maakten.2. In al de Symbolums wordt één en dezelfde geloofswaarheid onderwezen. Het is echter nodig het volk in de geloofswaarheid met meer zorg te onderrichten, wanneer er dwalingen ontstaan, opdat het geloof van de eenvoudigen door de ketters niet zou vervalst worden. Daarom moesten er verschillende Symbolums worden opgesteld, die alleen hierin van elkander verschillen, dat het ene meer uitdrukkelijk voorstelt wat in een ander impliciet vervat is, 49naar gelang de aanvallen van de ketters nadere bepalingen nodig maakten.

3. De geloofsbelijdenis wordt in het Symbolum voorgehouden in naam van de geheele Kerk, die één is door het geloof. Welnu, het geloof van de Kerk is een levend geloof, want dit geloof treft men aan bij allen, die door getal en verdienste deel uitmaken van de Kerk. Daarom wordt de geloofsbelijdenis in het Symbolum uitgedrukt, zooals het past voor een levend geloof, opdat de geloovigen, die dat levend geloof niet bezitten, zich er op zouden toeleggen het te bekomen.3. De geloofsbelijdenis wordt in het Symbolum voorgehouden in naam van de gehele Kerk, die één is door het geloof. Welnu, het geloof van de Kerk is een levend geloof, want dit geloof treft men aan bij allen, die door getal en verdienste deel uitmaken van de Kerk. Daarom wordt de geloofsbelijdenis in het Symbolum uitgedrukt, zoals het past voor een levend geloof, opdat de gelovigen, die dat levend geloof niet bezitten, zich er op zouden toeleggen het te bekomen.

4. De ketters hebben omtrent Christus' nederdaling ter hel nooit eenige dwaling verspreid. Het was dus niet noodig dat punt nader te verklaren. De Vaders hebben dan ook dit artikel in het Symbolum niet overgenomen, maar veronderstellen het als reeds vastgesteld in het Symbolum der Apostelen. Een volgend Symbolum schorst immers een voorgaand niet op, maar verklaart het, zooals we daareven gezegd hebben (Antwoord op de tweede Bedenking).4. De ketters hebben omtrent Christus' nederdaling ter hel nooit enige dwaling verspreid. Het was dus niet nodig dat punt nader te verklaren. De Vaders hebben dan ook dit artikel in het Symbolum niet overgenomen, maar veronderstellen het als reeds vastgesteld in het Symbolum van de Apostelen. Een volgend Symbolum schorst immers een voorgaand niet op, maar verklaart het, zoals we daareven gezegd hebben (Antwoord op de tweede Bedenking).

5. Wanneer we belijden: Ik geloof in de H. Kerk, dan moet men dit zoo begrijpen, dat ons geloof betrekking heeft op den H. 50Geest, die de Kerk heiligt, zoodat de zin is: Ik geloof in den H. Geest die de Kerk heiligt. Het is echter beter, zooals gewoonlijk gedaan wordt, het woordje in weg te laten, en te zeggen: De H. katholieke Kerk, zooals Paus Leo het ook doet opmerken (Ruffinus, in zijn Verklaring van het Symbolum).5. Wanneer we belijden: Ik geloof in de H. Kerk, dan moet men dit zo begrijpen, dat ons geloof betrekking heeft op de H. 50Geest, die de Kerk heiligt, zodat de zin is: Ik geloof in de H. Geest die de Kerk heiligt. Het is echter beter, zoals gewoonlijk gedaan wordt, het woordje in weg te laten, en te zeggen: De H. katholieke Kerk, zoals Paus Leo het ook doet opmerken (Ruffinus, in zijn Verklaring van het Symbolum).

6. Het symbolum der Vaders wordt openbaar gezongen in de H. Mis, omdat het een verklaring is van het symbolum der Apostelen en omdat het uitgevaardigd werd toen het geloof reeds openbaar bekend was gemaakt en de Kerk in vrede leefde. Het symbolum der Apostelen daarentegen werd ten tijde der vervolging opgesteld, toen het geloof nog niet openbaar bekend was, en wordt daarom stil gebeden in de Prima en in de Completen, als om de vroegere en toekomstige duisternissen der dwaling te keer te gaan.6. Het symbolum van de Vaders wordt openbaar gezongen in de H. Mis, omdat het een verklaring is van het symbolum van de Apostelen en omdat het uitgevaardigd werd toen het geloof reeds openbaar bekend was gemaakt en de Kerk in vrede leefde. Het symbolum van de Apostelen daarentegen werd ten tijde van de vervolging opgesteld, toen het geloof nog niet openbaar bekend was, en wordt daarom stil gebeden in de Prima en in de Completen, als om de vroegere en toekomstige duisternissen van de dwaling te keer te gaan.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. De geloofswaarheid is voldoende verklaard door de leer van Christus en van de Apostelen. Maar omdat goddelooze menschen de apostolische leer en de overige schriften vervalschen tot hun eigen verderf, zooals we lezen in den IIn Brief van Petrus (3, 16), daarom is in den loop van den tijd een verklaring van het geloof noodig geweest om in te gaan tegen de opkomende dwalingen.Antwoord op de bedenkingen. — 1. De geloofswaarheid is voldoende verklaard door de leer van Christus en van de Apostelen. Maar omdat goddeloze mensen de apostolische leer en de overige schriften vervalsen tot hun eigen verderf, zoals we lezen in de 2e Brief van Petrus (3, 16), daarom is in de loop van de tijd een verklaring van het geloof nodig geweest om in te gaan tegen de opkomende dwalingen.

2. Dit verbod en die uitspraak van de Kerkvergadering gelden voor private personen, aan wie het niet toekomt het geloof te bepalen. Door de uitspraak immers van dit algemeen Concilie werd aan een volgend Concilie het recht niet ontzegd, een nieuw Symbolum uit te vaardigen, waarin men niet een nieuw geloof zou belijden, maar hetzelfde geloof nader zou verklaren. Zoo heeft iedere latere kerkvergadering een of ander punt nader verklaard dan een vorige kerkvergadering, omdat een of andere ketterij dat noodig 55maakte. Het komt dus aan den Paus toe, door wiens gezag de conciliën worden bijeengeroepen en door wien hun uitspraak bekrachtigd wordt.2. Dit verbod en die uitspraak van de Kerkvergadering gelden voor private personen, aan wie het niet toekomt het geloof te bepalen. Door de uitspraak immers van dit algemeen Concilie werd aan een volgend Concilie het recht niet ontzegd, een nieuw Symbolum uit te vaardigen, waarin men niet een nieuw geloof zou belijden, maar hetzelfde geloof nader zou verklaren. Zo heeft iedere latere kerkvergadering een of ander punt nader verklaard dan een vorige kerkvergadering, omdat een of andere ketterij dat nodig 55maakte. Het komt dus aan de Paus toe, door wiens gezag de conciliën worden bijeengeroepen en door wie hun uitspraak bekrachtigd wordt.

3. De geloofsbelijdenis van Athanasius is niet opgesteld om als Symbolum te dienen, maar, zooals uit de woorden zelf blijkt, om gebruikt te worden bij het onderricht. Doch omdat het op bondige wijze een volledige uiteenzetting gaf van het geloof, werd het door het gezag van den Paus aangenomen om te dienen als geloofsregel.3. De geloofsbelijdenis van Athanasius is niet opgesteld om als Symbolum te dienen, maar, zoals uit de woorden zelf blijkt, om gebruikt te worden bij het onderricht. Doch omdat het op bondige wijze een volledige uiteenzetting gaf van het geloof, werd het door het gezag van de Paus aangenomen om te dienen als geloofsregel.