Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Ook bij het doopsel en andere dergelijke sacramenten wordt zulk een onderscheiding aangewend. Want sommigen ontvangen alleen het sacrament, sommigen echter het sacrament en de werkelijkheid van het 259sacrament. Maar hierin is er verschil dat, daar de andere sacramenten tot stand komen bij het gebruik van de stof, het ontvangen van het sacrament samenvalt met het tot stand komen ervan; daarentegen komt dit Sacrament tot stand bij de consecratie van de stof, zoodat het tweevoudig gebruik ten opzichte van dit Sacrament iets gevolgelijks is. Verder wordt door de ontvangers van het doopsel en van de andere sacramenten, die een merkteeken indrukken, altijd een geestelijk uitwerksel gekregen nl. het merkteeken, hetgeen bij dit Sacrament niet gebeurt. Dus is er bij dit Sacrament méér reden dan bij het doopsel om het sacramenteel gebruik te onderscheiden van het geestelijk.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Ook bij het doopsel en andere dergelijke sacramenten wordt zulk een onderscheiding aangewend. Want sommigen ontvangen alleen het sacrament, sommigen echter het sacrament en de werkelijkheid van het 259sacrament. Maar hierin is er verschil dat, daar de andere sacramenten tot stand komen bij het gebruik van de stof, het ontvangen van het sacrament samenvalt met het tot stand komen ervan; daarentegen komt dit Sacrament tot stand bij de consecratie van de stof, zodat het tweevoudig gebruik ten opzichte van dit Sacrament iets gevolgelijks is. Verder wordt door de ontvangers van het doopsel en van de andere sacramenten, die een merkteken indrukken, altijd een geestelijk uitwerksel gekregen nl. het merkteken, hetgeen bij dit Sacrament niet gebeurt. Dus is er bij dit Sacrament méér reden dan bij het doopsel om het sacramenteel gebruik te onderscheiden van het geestelijk.

2. Het sacramenteel eten, dat tevens geestelijk is, wordt niet ingedeeld tegen het geestelijke, maar is er bij ingesloten; dit sacramenteel eten wordt ingedeeld tegenover het geestelijke, wat geen uitwerking heeft — op de wijze, waarop het onvolmaakte, dat niet reikt tot aan de volmaaktheid aan de soort eigen, afgedeeld wordt tegenover het volmaakte.

3. Zooals boven is gezegd (68e Kw. 2e Art.; 73e Kw. 3e Art.), kan iemand deelachtig worden aan het uitwerksel van een sacrament zonder het metterdaad te ontvangen, indien hij het begeert te ontvangen. Zooals er dus zijn die wegens hun 260verlangen gedoopt worden met het doopsel van begeerte vóór ze gedoopt worden met het doopsel des waters, zoo zijn er ook die dit Sacrament geestelijk eten, vóór ze het sacramenteel gebruiken. Dit gebeurt evenwel op twee manieren. Vooreerst als iemand het Sacrament zelf wenscht te ontvangen, en zóó spreekt men van geestelijk — niet sacramenteel gedoopt worden en eten bij hen, die deze sacramenten begeeren te ontvangen, wanneer zij reeds zijn ingesteld. Vervolgens op een figuurlijke manier, volgens het woord van den Apostel (I Cor. 10. 2 vv.) dat de oude Vaders « gedoopt zijn in de wolk en in de zee » en dat zij « een geestelijke spijs hebben gegeten en een geestelijken drank hebben gedronken ». Met dat al behoudt het sacramenteel eten zijn zin, aangezien het eigenlijk ontvangen van dit Sacrament op een meer volwaardige wijze het uitwerksel van het Sacrament meedeelt dan alleen maar de begeerte, gelijk boven gezegd is met betrekking tot het doopsel (69e Kw. 4e Art. 2e Antw.).3. Zoals boven is gezegd (68e Kw. 2e Art.; 73e Kw. 3e Art.), kan iemand deelachtig worden aan het uitwerksel van een sacrament zonder het metterdaad te ontvangen, indien hij het begeert te ontvangen. Zoals er dus zijn die wegens hun 260verlangen gedoopt worden met het doopsel van begeerte vóór ze gedoopt worden met het doopsel van het water, zo zijn er ook die dit Sacrament geestelijk eten, vóór ze het sacramenteel gebruiken. Dit gebeurt evenwel op twee manieren. Vooreerst als iemand het Sacrament zelf wenst te ontvangen, en zó spreekt men van geestelijk — niet sacramenteel gedoopt worden en eten bij hen, die deze sacramenten begeren te ontvangen, wanneer zij reeds zijn ingesteld. Vervolgens op een figuurlijke manier, volgens het woord van de Apostel (1 Kor. 10. 2 vv.) dat de oude Vaders “gedoopt zijn in de wolk en in de zee” en dat zij “een geestelijke spijs hebben gegeten en een geestelijken drank hebben gedronken”. Met dat al behoudt het sacramenteel eten zijn zin, aangezien het eigenlijk ontvangen van dit Sacrament op een meer volwaardige wijze het uitwerksel van het Sacrament meedeelt dan alleen maar de begeerte, gelijk boven gezegd is met betrekking tot het doopsel (69e Kw. 4e Art. 2e Antw.).

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. De nuttiging van Christus onder dit Sacrament is als op haar doel gericht op het zalig bezit in het Vaderland, zooals de engelen zich in Hem verlustigen. En omdat het op het doel gerichte afhankelijk is van het doel, daarom is dit eten van Christus, zooals wij Hem nuttigen onder het Sacrament, afhankelijk van het andere eten, dat eigen is aan de engelen, die Christus bezitten in het vaderland. Om die reden zegt men, dat de mensch het brood der engelen eet, daar het immers op de eerste en voornaamste plaats iets is van de engelen, die Christus in eigen gedaante bezitten, terwijl het slechts op de tweede plaats iets is van de menschen, die Christus onder het Sacrament ontvangen.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. De nuttiging van Christus onder dit Sacrament is als op haar doel gericht op het zalig bezit in het Vaderland, zoals de engelen zich in Hem verlustigen. En omdat het op het doel gerichte afhankelijk is van het doel, daarom is dit eten van Christus, zoals wij Hem nuttigen onder het Sacrament, afhankelijk van het andere eten, dat eigen is aan de engelen, die Christus bezitten in het vaderland. Om die reden zegt men, dat de mens het brood van de engelen eet, daar het immers op de eerste en voornaamste plaats iets is van de engelen, die Christus in eigen gedaante bezitten, terwijl het slechts op de tweede plaats iets is van de mensen, die Christus onder het Sacrament ontvangen.

2642. Tot de gemeenschap van het mystiek Lichaam behooren inderdaad en menschen en engelen, maar menschen door het geloof, engelen echter door de klare aanschouwing. Nu zijn de sacramenten aangepast aan het geloof, waardoor de waarheid in spiegel en raadsel wordt gezien. En het is daarom dat, om eigenlijk te spreken, niet engelen maar menschen dit Sacrament geestelijk kunnen eten.2642. Tot de gemeenschap van het mystiek Lichaam behoren inderdaad en mensen en engelen, maar mensen door het geloof, engelen echter door de klare aanschouwing. Nu zijn de sacramenten aangepast aan het geloof, waardoor de waarheid in spiegel en raadsel wordt gezien. En het is daarom dat, om eigenlijk te spreken, niet engelen maar mensen dit Sacrament geestelijk kunnen eten.

3. Christus verblijft in de menschen, volgens den tegenwoordigen staat der dingen, door het geloof, maar in de zalige engelen door de klare aanschouwing. En dus gaat de vergelijking niet op, gelijk gezegd is (2e Antw.).3. Christus verblijft in de mensen, volgens de tegenwoordige staat van de dingen, door het geloof, maar in de zalige engelen door de klare aanschouwing. En dus gaat de vergelijking niet op, gelijk gezegd is (2e Antw.).

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Die woorden en al dergelijke zijn te verstaan van het geestelijk eten, dat aan de zondaars ontgaat. Uit een verkeerd begrijpen derhalve van die woorden schijnt de boven aangegeven dwaling te zijn voortgekomen, inzoover zij niet wisten te onderscheiden tusschen het lichamelijk en het geestelijk eten.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Die woorden en al dergelijke zijn te verstaan van het geestelijk eten, dat aan de zondaars ontgaat. Uit een verkeerd begrijpen derhalve van die woorden schijnt de boven aangegeven dwaling te zijn voortgekomen, inzover zij niet wisten te onderscheiden tussen het lichamelijk en het geestelijk eten.

2. Ook wanneer een ongeloovige de sacramenteele gedaanten nuttigt, nuttigt hij het Lichaam van Christus onder het Sacrament. Dus eet hij Christus sacramenteel, als men het woord sacramenteel laat slaan op het gegetene. Als men het echter laat slaan op dengene die eet, dan moet men eigenlijk zeggen dat hij niet sacramenteel eet daar hij het ontvangene niet als Sacrament maar als gewone spijs tot zich neemt. Tenzij misschien de ongeloovige zou bedoelen te ontvangen wat de Kerk uitdeelt, al zou hij dan 268niet rechtgeloovig zijn met betrekking tot andere geloofswaarheden of zelfs met betrekking tot dit Sacrament.2. Ook wanneer een ongelovige de sacramentele gedaanten nuttigt, nuttigt hij het Lichaam van Christus onder het Sacrament. Dus eet hij Christus sacramenteel, als men het woord sacramenteel laat slaan op het gegetene. Als men het echter laat slaan op dengene die eet, dan moet men eigenlijk zeggen dat hij niet sacramenteel eet daar hij het ontvangene niet als Sacrament maar als gewone spijs tot zich neemt. Tenzij misschien de ongelovige zou bedoelen te ontvangen wat de Kerk uitdeelt, al zou hij dan 268niet rechtgelovig zijn met betrekking tot andere geloofswaarheden of zelfs met betrekking tot dit Sacrament.

3. Ook wanneer een muis of een hond een geconsecreerde hostie eet, blijft de zelfstandigheid van het Lichaam van Christus onder de gedaanten, zoolang die gedaanten blijven d. i. zoolang de zelfstandigheid van het brood zou blijven, evengoed als wanneer het in het slijk zou worden geworpen. Dat doet niet af aan de waardigheid van het Lichaam van Christus, die zonder iets aan Zijn waardigheid te verliezen door zondaars heeft willen gekruisigd worden, teméér daar een muis of hond het Lichaam zelf van Christus in eigen gedaante niet aanraakt maar alleen in sacramenteele gedaante. Sommigen hebben wel gezegd, dat Christus onder het Sacrament ophoudt, zoodra dit door een muis of hond wordt aangeraakt, maar ook dit doet te kort aan de waarachtigheid van het Sacrament, gelijk boven gezegd is (in de Leerst.). Toch moet men niet zeggen, dat een dier het Lichaam van Christus sacramenteel eet: het heeft immers geen vermogen om het sacramenteel te gebruiken, maar eet het zijdelings, zooals iemand zou doen, die een geconsecreerde hostie zou nuttigen zonder te weten, dat zij geconsecreerd was. En daar het zijdelingsche bij de indeeling van een geslacht wordt verwaarloosd, daarom 269wordt deze wijze om het Lichaam van Christus te eten niet als derde gesteld naast de sacramenteele en de geestelijke.3. Ook wanneer een muis of een hond een geconsecreerde hostie eet, blijft de zelfstandigheid van het Lichaam van Christus onder de gedaanten, zolang die gedaanten blijven d.i. zolang de zelfstandigheid van het brood zou blijven, evengoed als wanneer het in het slijk zou worden geworpen. Dat doet niet af aan de waardigheid van het Lichaam van Christus, die zonder iets aan Zijn waardigheid te verliezen door zondaars heeft willen gekruisigd worden, teméér daar een muis of hond het Lichaam zelf van Christus in eigen gedaante niet aanraakt maar alleen in sacramentele gedaante. Sommigen hebben wel gezegd, dat Christus onder het Sacrament ophoudt, zodra dit door een muis of hond wordt aangeraakt, maar ook dit doet te kort aan de waarachtigheid van het Sacrament, gelijk boven gezegd is (in de Leerst.). Toch moet men niet zeggen, dat een dier het Lichaam van Christus sacramenteel eet: het heeft immers geen vermogen om het sacramenteel te gebruiken, maar eet het zijdelings, zoals iemand zou doen, die een geconsecreerde hostie zou nuttigen zonder te weten, dat zij geconsecreerd was. En daar het zijdelingse bij de indeling van een geslacht wordt verwaarloosd, daarom 269wordt deze wijze om het Lichaam van Christus te eten niet als derde gesteld naast de sacramentele en de geestelijke.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Toen Christus in eigen gedaante aan de menschen verscheen, liet Hij zich niet door de menschen aanraken als een teeken van de geestelijke eenheid met Hem, zooals Hij in dit Sacrament wordt gegeven aan de ontvangers. En het is daarom dat de zondaars, die Hem in eigen gedaante aanraakten, geen misdrijf van onwaarheid begingen tegenover het goddelijke zooals de zondaars, die dit Sacrament ontvangen. Bovendien vertoonde Christus nog altijd de gelijkenis van het vleesch der zonde en was het dus redelijk, dat Hij Zich door de zondaars liet aanraken. Maar toen de gelijkenis van het vleesch der zonde door de glorie van de verrijzenis was weggenomen, gedoogde Hij geen aanraking door de vrouw, die te Zijnen opzichte te kort schoot in geloof, volgens het woord van Joannes (20. 17) : « Wil Mij niet aanraken, want 273Ik ben nog niet opgestegen tot den Vader » t.w. « in uw hart, » zooals Augustinus verklaart. Daarom worden de zondaars, die met betrekking tot Christus het gevormd geloof missen, van de aanraking van dit Sacrament verwijderd gehouden.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Toen Christus in eigen gedaante aan de mensen verscheen, liet Hij zich niet door de mensen aanraken als een teken van de geestelijke eenheid met Hem, zoals Hij in dit Sacrament wordt gegeven aan de ontvangers. En het is daarom dat de zondaars, die Hem in eigen gedaante aanraakten, geen misdrijf van onwaarheid begingen tegenover het goddelijke zoals de zondaars, die dit Sacrament ontvangen. Bovendien vertoonde Christus nog altijd de gelijkenis van het vlees van de zonde en was het dus redelijk, dat Hij Zich door de zondaars liet aanraken. Maar toen de gelijkenis van het vlees van de zonde door de glorie van de verrijzenis was weggenomen, gedoogde Hij geen aanraking door de vrouw, die te Zijn opzichte te kort schoot in geloof, volgens het woord van Johannes (20, 17): “Wil Mij niet aanraken, want 273Ik ben nog niet opgestegen tot de Vader” t.w. “in uw hart,” zoals Augustinus verklaart. Daarom worden de zondaars, die met betrekking tot Christus het gevormd geloof missen, van de aanraking van dit Sacrament verwijderd gehouden.

2. Niet elk geneesmiddel past bij elken stand van de ziekte, want het geneesmiddel, dat ter aansterking wordt gegeven aan de reeds van de koorts bevrijden, zou schaden, indien het werd gegeven aan wie nog koorts hebben. Op die manier zijn het doopsel en de biecht als reinigende geneesmiddelen, die worden gegeven om de koorts der zonde weg te nemen; dit Sacrament echter is een versterkend geneesmiddel, dat alleen maar aan van de zonde bevrijden moet worden gegeven.2. Niet elk geneesmiddel past bij elke stand van de ziekte, want het geneesmiddel, dat ter aansterking wordt gegeven aan de reeds van de koorts bevrijden, zou schaden, indien het werd gegeven aan wie nog koorts hebben. Op die manier zijn het doopsel en de biecht als reinigende geneesmiddelen, die worden gegeven om de koorts van de zonde weg te nemen; dit Sacrament echter is een versterkend geneesmiddel, dat alleen maar aan van de zonde bevrijden moet worden gegeven.

3. Augustinus bedoelt met de allergrootste goederen de deugden van de ziel, welke niemand verkeerd gebruikt als beginselen van verkeerd gebruik; men kan ze echter verkeerd gebruiken als voorwerp van verkeerd gebruik, zooals blijkt bij hen, die zich verhoovaardigen over hun deugden. Zoo is ook dit Sacrament uit zich geen beginsel van slecht gebruik maar voorwerp. Vandaar dat Augustinus zegt: « Velen ontvangen op onwaardige wijze het Lichaam van Christus, hetgeen ons leert, hoe verschrikkelijk het is het goede slecht te ontvangen. Want zie, hoe door het goede het slechte is gekomen, nu het goede slecht wordt 274ontvangen; zooals daarentegen voor den Apostel door het slechte het goede is gekomen, toen hij het slechte goed aannam » d.w.z. toen hij den prikkel van den Satan geduldig verdroeg.3. Augustinus bedoelt met de allergrootste goederen de deugden van de ziel, welke niemand verkeerd gebruikt als beginselen van verkeerd gebruik; men kan ze echter verkeerd gebruiken als voorwerp van verkeerd gebruik, zoals blijkt bij hen, die zich verhovaardigen over hun deugden. Zo is ook dit Sacrament uit zich geen beginsel van slecht gebruik maar voorwerp. Vandaar dat Augustinus zegt: “Velen ontvangen op onwaardige wijze het Lichaam van Christus, hetgeen ons leert, hoe verschrikkelijk het is het goede slecht te ontvangen. Want zie, hoe door het goede het slechte is gekomen, nu het goede slecht wordt 274ontvangen; zoals daarentegen voor de Apostel door het slechte het goede is gekomen, toen hij het slechte goed aannam” d.w.z. toen hij de prikkel van de Satan geduldig verdroeg.

4. Door het gezicht vat men niet het Lichaam zelf van Christus, maar alleen het Sacrament ervan, aangezien het gezicht niet doordringt tot de zelfstandigheid van het Lichaam van Christus, maar alleen tot de sacramenteele gedaanten, gelijk boven is gezegd (76e Kw. 7e Art.). Daarentegen ontvangt hij die eet niet alleen de sacramenteele gedaanten maar ook den daaronder tegenwoordigen Christus Zelf. Daarom houdt men niemand, die een sacrament van Christus deelachtig werd t.w. het doopsel, af van het aanschouwen van het Lichaam van Christus. Ongedoopten echter moet men niet toestaan dit Sacrament te aanschouwen, zooals blijkt uit Dionysius. Maar tot het eten moet men alleen diegenen toelaten, die niet alleen sacramenteel maar ook werkelijk met Christus zijn verbonden.4. Door het gezicht vat men niet het Lichaam zelf van Christus, maar alleen het Sacrament ervan, aangezien het gezicht niet doordringt tot de zelfstandigheid van het Lichaam van Christus, maar alleen tot de sacramentele gedaanten, gelijk boven is gezegd (76e Kw. 7e Art.). Daarentegen ontvangt hij die eet niet alleen de sacramentele gedaanten maar ook de daaronder tegenwoordigen Christus Zelf. Daarom houdt men niemand, die een sacrament van Christus deelachtig werd t.w. het doopsel, af van het aanschouwen van het Lichaam van Christus. Ongedoopten echter moet men niet toestaan dit Sacrament te aanschouwen, zoals blijkt uit Dionysius. Maar tot het eten moet men alleen diegenen toelaten, die niet alleen sacramenteel maar ook werkelijk met Christus zijn verbonden.

5. Dat iemand zich van zijn zonde niet bewust is, kan op twee manieren gebeuren. Vooreerst door eigen schuld of doordat hij, de wet niet kennend (hetgeen niet vrij uit doet gaan), niet voor zonde aanziet, wat wel zonde is b.v. als een ontuchtige zou meenen, dat eenvoudige ontucht geen doodzonde is; of doordat hij nalatig is in zijn gewetensonderzoek, tegen het woord 275van den Apostel: « De mensch onderzoeke zichzelf en ete dan van het brood en drinke dan van de kelk » (I Cor. 11. 28). In dat geval zondigt hij, die in zonde het Lichaam van Christus nuttigt, al is hij zich van zijn zonde niet bewust, en de reden is, dat die onwetendheid op zich hem tot zonde is. Vervolgens kan hetzelfde zonder zijn schuld gebeuren b.v. als hij bedroefd is geweest over zijn zonde maar het berouw niet voldoende was: in dat geval doet hij, het Lichaam van Christus nuttigend, geen zonde, daar de mensch niet met zekerheid kan weten, of hij echt berouw heeft; het is voldoende, als hij in zich teekenen van berouw vindt b.v. als hij bedroefd is over het verledene en zich voorneemt op zijn hoede te zijn voor het toekomstige. Indien iemand echter niet weet dat, hetgeen hij deed, een slechte daad was, tengevolge van een onjuist oordeel over de daad (dit doet vrij uitgaan) b.v. als hij gemeenschap heeft gehad met iemand, die zijn vrouw niet was, maar door hem daarvoor werd aangezien, dan mag men hem om dit feit geen zondaar noemen. Iets dergelijks: indien iemand zijn zonde volkomen is vergeten, is een algemeen berouw tot uitdelging daarvan voldoende, zooals later gezegd zal worden (Supplement 2e Kw. 3e Art. 2e Antw.), en dus mag men hem geen zondaar meer noemen.5. Dat iemand zich van zijn zonde niet bewust is, kan op twee manieren gebeuren. Vooreerst door eigen schuld of doordat hij, de wet niet kennend (hetgeen niet vrij uit doet gaan), niet voor zonde aanziet, wat wel zonde is bv. als een ontuchtige zou menen, dat eenvoudige ontucht geen doodzonde is; of doordat hij nalatig is in zijn gewetensonderzoek, tegen het woord 275van de Apostel: “De mens onderzoeke zichzelf en ete dan van het brood en drinke dan van de kelk” (1 Kor. 11. 28). In dat geval zondigt hij, die in zonde het Lichaam van Christus nuttigt, al is hij zich van zijn zonde niet bewust, en de reden is, dat die onwetendheid op zich hem tot zonde is. Vervolgens kan hetzelfde zonder zijn schuld gebeuren bv. als hij bedroefd is geweest over zijn zonde maar het berouw niet voldoende was: in dat geval doet hij, het Lichaam van Christus nuttigend, geen zonde, daar de mens niet met zekerheid kan weten, of hij echt berouw heeft; het is voldoende, als hij in zich tekenen van berouw vindt bv. als hij bedroefd is over het verledene en zich voorneemt op zijn hoede te zijn voor het toekomstige. Indien iemand echter niet weet dat, hetgeen hij deed, een slechte daad was, tengevolge van een onjuist oordeel over de daad (dit doet vrij uitgaan) bv. als hij gemeenschap heeft gehad met iemand, die zijn vrouw niet was, maar door hem daarvoor werd aangezien, dan mag men hem om dit feit geen zondaar noemen. Iets dergelijks: indien iemand zijn zonde volkomen is vergeten, is een algemeen berouw tot uitdelging daarvan voldoende, zoals later gezegd zal worden (Supplement 2e Kw. 3e Art. 2e Antw.), en dus mag men hem geen zondaar meer noemen.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. De zonde van de onwaardige ontvangers van dit Sacrament wordt vergeleken met de zonde van Christus' moordenaars naar een bepaalde overeenkomst, inzoover beide begaan worden tegen het Lichaam van Christus, niet echter naar de grootte van de misdaad. Want de zonde van Christus' moordenaars was veel zwaarder, vooreerst omdat die zonde was tegen het Lichaam van Christus in eigen gedaante, terwijl deze zonde is tegen het Lichaam van Christus onder de gedaante van het Sacrament; ten tweede omdat die 280zonde voortkwam uit de bedoeling om Christus kwaad te doen, deze zonde niet.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. De zonde van de onwaardige ontvangers van dit Sacrament wordt vergeleken met de zonde van Christus' moordenaars naar een bepaalde overeenkomst, inzover beide begaan worden tegen het Lichaam van Christus, niet echter naar de grootte van de misdaad. Want de zonde van Christus' moordenaars was veel zwaarder, vooreerst omdat die zonde was tegen het Lichaam van Christus in eigen gedaante, terwijl deze zonde is tegen het Lichaam van Christus onder de gedaante van het Sacrament; ten tweede omdat die 280zonde voortkwam uit de bedoeling om Christus kwaad te doen, deze zonde niet.

2. De ontuchtige, die het Lichaam van Christus ontvangt, wordt vergeleken met Judas, die Christus kust, naar een bepaalde overeenkomst in de misdaad, inzoover beiden Christus smaad aandoen met een teeken van liefde, niet echter naar de grootte van het misdrijf, gelijk boven ook reeds is gezegd (1e Art.). Maar die zekere overeenkomst in misdaad vindt men niet minder bij andere zondaars buiten de ontuchtigen. Want ook door de andere doodzonden wordt tegen de liefde tot Christus, waarvan dit Sacrament het teeken is, gehandeld en des te méér, naarmate de zonden erger zijn. In zeker opzicht echter maakt de zonde van ontucht den mensch méér ongeschikt tot het ontvangen van dit Sacrament, inzoover nl. door deze zonde de geest op de sterkste wijze aan het lichaam wordt onderworpen en aldus het in dit Sacrament vereischte vuur van de liefde wordt tegengehouden.2. De ontuchtige, die het Lichaam van Christus ontvangt, wordt vergeleken met Judas, die Christus kust, naar een bepaalde overeenkomst in de misdaad, inzover beiden Christus smaad aandoen met een teken van liefde, niet echter naar de grootte van het misdrijf, gelijk boven ook reeds is gezegd (1e Art.). Maar die zekere overeenkomst in misdaad vindt men niet minder bij andere zondaars buiten de ontuchtigen. Want ook door de andere doodzonden wordt tegen de liefde tot Christus, waarvan dit Sacrament het teken is, gehandeld en des te méér, naarmate de zonden erger zijn. In zeker opzicht echter maakt de zonde van ontucht de mens méér ongeschikt tot het ontvangen van dit Sacrament, inzover nl. door deze zonde de geest op de sterkste wijze aan het lichaam wordt onderworpen en aldus het in dit Sacrament vereiste vuur van de liefde wordt tegengehouden.

Maar het beletsel van de liefde zelf weegt toch altijd zwaarder dan dit van het vuur der liefde. En daarom maakt, strikt genomen, de zonde van ongeloof, die den mensch heelemaal afscheidt van de eenheid der Kerk, den mensch het allersterkst ongeschikt voor het ontvangen van dit Sacrament, dat, gelijk boven gezegd is (67e Kw. 2e Art.; 73e Kw. 2e Art. Tegenbed.; 2814e Art.), het Sacrament van de kerkelijke eenheid is. Daarom doet bij het ontvangen van dit Sacrament een ongeloovige zwaarder zonde dan een zondig geloovige, vooral als hij niet gelooft, dat Christus waarlijk in dit Sacrament tegenwoordig is: voor zoover het van hem afhangt, vermindert hij immers de heiligheid van dit Sacrament en de kracht van den in dit Sacrament werkenden Christus. En dit is niets anders dan het Sacrament in zich verachten. Daarentegen veracht een met schuldbewustzijn ontvangend geloovige het Sacrament niet in zichzelf, maar wat het gebruik betreft, inzoover hij het onwaardig nuttigt. Vandaar dat de Apostel, als hij deze zonde ontleedt, zegt: « het Lichaam des Heeren niet onderscheidend » (I Cor. 11. 29) d. w. z. geen onderscheid makend tusschen deze en andere spijzen, hetgeen vooral gebeurt door hem, die niet gelooft, dat Christus in dit Sacrament tegenwoordig is.Maar het beletsel van de liefde zelf weegt toch altijd zwaarder dan dit van het vuur van de liefde. En daarom maakt, strikt genomen, de zonde van ongeloof, die de mens helemaal afscheidt van de eenheid van de Kerk, de mens het allersterkst ongeschikt voor het ontvangen van dit Sacrament, dat, gelijk boven gezegd is (67e Kw. 2e Art.; 73e Kw. 2e Art. Tegenbed.; 2814e Art.), het Sacrament van de kerkelijke eenheid is. Daarom doet bij het ontvangen van dit Sacrament een ongelovige zwaarder zonde dan een zondig gelovige, vooral als hij niet gelooft, dat Christus waarlijk in dit Sacrament tegenwoordig is: voor zover het van hem afhangt, vermindert hij immers de heiligheid van dit Sacrament en de kracht van de in dit Sacrament werkenden Christus. En dit is niets anders dan het Sacrament in zich verachten. Daarentegen veracht een met schuldbewustzijn ontvangend gelovige het Sacrament niet in zichzelf, maar wat het gebruik betreft, inzover hij het onwaardig nuttigt. Vandaar dat de Apostel, als hij deze zonde ontleedt, zegt: “het Lichaam van de Heer niet onderscheidend” (1 Kor. 11. 29) d. w. z. geen onderscheid makend tussen deze en andere spijzen, hetgeen vooral gebeurt door hem, die niet gelooft, dat Christus in dit Sacrament tegenwoordig is.

3. Wie dit Sacrament in het slijk zou werpen, zou veel zwaarder zondigen dan degene, die met een doodzonde op zijn geweten tot dit Sacrament nadert. Vooreerst omdat hij dit zou doen met de bedoeling om dit Sacrament te onteeren, hetgeen niet wordt vooropgezet door iemand, die in zonde het Sacrament 282ontvangt. Vervolgens omdat de zondige mensch in staat is de genade in zich op te nemen en hij aldus veel méér geschikt is dit Sacrament te ontvangen dan welk redeloos schepsel ook. Daarom zou het het meest tegen alles ingaande gebruik van dit Sacrament zijn, als iemand het ter verslinding zou voorwerpen aan honden of ter vertrapping in het slijk zou werpen.3. Wie dit Sacrament in het slijk zou werpen, zou veel zwaarder zondigen dan degene, die met een doodzonde op zijn geweten tot dit Sacrament nadert. Vooreerst omdat hij dit zou doen met de bedoeling om dit Sacrament te onteren, hetgeen niet wordt vooropgezet door iemand, die in zonde het Sacrament 282ontvangt. Vervolgens omdat de zondige mens in staat is de genade in zich op te nemen en hij aldus veel méér geschikt is dit Sacrament te ontvangen dan welk redeloos schepsel ook. Daarom zou het het meest tegen alles ingaande gebruik van dit Sacrament zijn, als iemand het ter verslinding zou voorwerpen aan honden of ter vertrapping in het slijk zou werpen.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Het is verboden het heilige te geven aan de honden d.w.z. de bekend staande zondaars. Geheime dingen daarentegen kunnen niet in het openbaar gestraft worden, maar moeten aan Gods rechterstoel worden overgelaten.

2. Hoewel het voor een geheimen zondaar erger is een doodzonde te doen door het Lichaam van Christus te ontvangen dan zijn goeden naam te verliezen, is het toch voor den dienstdoenden priester erger een doodzonde te doen door tegen de rechtvaardigheid in het verlies van goeden naam te bezorgen aan een geheimen zondaar dan dat deze laatste een doodzonde doet, aangezien men nooit een doodzonde moet bedrijven om een ander voor een doodzonde te behoeden. Vandaar dat Augustinus zegt: « Niets is gevaarlijker dan dezen ruil aan te gaan, dat wij iets kwaads doen, opdat een ander geen erger kwaad doet ». Wel moest de geheime zondaar liever zijn goeden naam willen verliezen dan onwaardig tot de tafel des Heeren te naderen.2. Hoewel het voor een geheimen zondaar erger is een doodzonde te doen door het Lichaam van Christus te ontvangen dan zijn goeden naam te verliezen, is het toch voor de dienstdoende priester erger een doodzonde te doen door tegen de rechtvaardigheid in het verlies van goeden naam te bezorgen aan een geheimen zondaar dan dat deze laatste een doodzonde doet, aangezien men nooit een doodzonde moet bedrijven om een ander voor een doodzonde te behoeden. Vandaar dat Augustinus zegt: “Niets is gevaarlijker dan deze ruil aan te gaan, dat wij iets kwaads doen, opdat een ander geen erger kwaad doet”. Wel moest de geheime zondaar liever zijn goeden naam willen verliezen dan onwaardig tot de tafel van de Heer te naderen.

Een ongeconsecreerde hostie moet men evenwel in geen geval 287in de plaats van een geconsecreerde geven, daar de priester, die aldus te werk gaat, voorzoover het van hem afhangt afgoderij laat begaan door hen, die meenen dat het een geconsecreerde hostie is d.w.z. de overige aanwezigen of ook wel den ontvanger, want, zooals Augustinus zegt: « Niemand ete het Vleesch van Christus zonder het eerst te aanbidden ». Daarom heet het in een Extra: « Hoewel degene, die in schuldbewustzijn zich onwaardig erkent, zwaar zondigt, als hij oneerbiediglijk nadert, lijkt toch hij zwaarder te misdoen, die zich vermeet bedrog te plegen en het Lichaam van Christus slechts schijnbaar geeft ».Een ongeconsecreerde hostie moet men evenwel in geen geval 287in de plaats van een geconsecreerde geven, daar de priester, die aldus te werk gaat, voorzover het van hem afhangt afgoderij laat begaan door hen, die menen dat het een geconsecreerde hostie is d.w.z. de overige aanwezigen of ook wel de ontvanger, want, zoals Augustinus zegt: “Niemand ete het Vlees van Christus zonder het eerst te aanbidden”. Daarom heet het in een Extra: “Hoewel degene, die in schuldbewustzijn zich onwaardig erkent, zwaar zondigt, als hij oneerbiediglijk nadert, lijkt toch hij zwaarder te misdoen, die zich vermeet bedrog te plegen en het Lichaam van Christus slechts schijnbaar geeft”.

3. Die besluiten zijn afgeschaft door tegengestelde documenten van de Romeinsche Opperpriesters. Zoo zegt Paus Stephanus: « De heilige rechtsregels veroorloven niet van iemand bekentenis af te dwingen door hem te onderwerpen aan de proef van gloeiend ijzer of kokend water; want het is door een vrijwillige bekentenis of door de verklaring van getuigen, dat openbare misdrijven onder onze rechtspraak vallen; daarentegen zijn geheime en onbekende misdrijven over te laten aan Hem, die alleen de harten der menschenkinderen kent ». En hetzelfde vindt men in een Extra. Al dergelijke dingen schijnen immers een verzoeken van God in te houden, weshalve zij niet kunnen 288gebeuren zonder zonde. En het geval zou wel erger zijn, als iemand in dit voor ons heil ingesteld Sacrament een oordeel des doods zou inloopen. Daarom is het nooit geoorloofd het Lichaam van Christus bij wijze van proef te geven aan iemand, die van een misdrijf verdacht wordt.3. Die besluiten zijn afgeschaft door tegengestelde documenten van de Romeinse Opperpriesters. Zo zegt Paus Stephanus: “De heilige rechtsregels veroorloven niet van iemand bekentenis af te dwingen door hem te onderwerpen aan de proef van gloeiend ijzer of kokend water; want het is door een vrijwillige bekentenis of door de verklaring van getuigen, dat openbare misdrijven onder onze rechtspraak vallen; daarentegen zijn geheime en onbekende misdrijven over te laten aan Hem, die alleen de harten van de mensenkinderen kent”. En hetzelfde vindt men in een Extra. Al dergelijke dingen schijnen immers een verzoeken van God in te houden, weshalve zij niet kunnen 288gebeuren zonder zonde. En het geval zou wel erger zijn, als iemand in dit voor ons heil ingesteld Sacrament een oordeel van de dood zou inlopen. Daarom is het nooit geoorloofd het Lichaam van Christus bij wijze van proef te geven aan iemand, die van een misdrijf verdacht wordt.

295Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Alleen de doodzonde is voor den mensch een dwingend beletsel dit Sacrament te ontvangen; maar andere zaken kunnen den mensch volgens een zekere wenschelijkheid beletten, zooals gezegd is (in de Leerst.).295Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Alleen de doodzonde is voor de mens een dwingend beletsel dit Sacrament te ontvangen; maar andere zaken kunnen de mens volgens een zekere wenselijkheid beletten, zoals gezegd is (in de Leerst.).

2. Als de echtelijke samenleving zonder zonde gebeurt nl, als zij gebeurt om kroost voort te brengen of om aan het recht van de medepartij te voldoen, belet zij het ontvangen van dit Sacrament op geen anderen grond dan die werd aangegeven (in de Leerst.) met betrekking tot de nachtelijke bevlekking, welke zonder zonde gebeurt d.w.z. de lichamelijke onreinheid en de verstrooidheid van den geest, op grond waarvan Hieronymus zegt: « Als de toonbrooden niet mochten worden gegeten door hen, die hun vrouwen hadden aangeraakt, hoeveel te minder mag dan dit van den hemel nedergedaalde brood bezoedeld en betast worden door hen, die zoo juist nog in de armen van hun vrouwen lagen? Niet dat wij het huwelijk veroordeelen, neen, wij bedoelen alleen dat wij ons moeten onthouden van vleeschelijke werken in den tijd, waarin wij het Vleesch van het Lam gaan eten ». Maar daar dit in den zin van wenschelijkheid, niet in den zin van noodzakelijkheid moet worden verstaan, zegt Gregorius dat « zoo iemand is over te laten aan zijn eigen oordeel ». 296Wanneer echter « niet de begeerte om kroost te verwekken, maar de lust bij de samenlevingsdaad overheerscht », zooals Gregorius aldaar laat volgen, dan moet men aan zoo iemand niet veroorlooven tot dit Sacrament te naderen.2. Als de echtelijke samenleving zonder zonde gebeurt nl, als zij gebeurt om kroost voort te brengen of om aan het recht van de medepartij te voldoen, belet zij het ontvangen van dit Sacrament op geen anderen grond dan die werd aangegeven (in de Leerst.) met betrekking tot de nachtelijke bevlekking, welke zonder zonde gebeurt d.w.z. de lichamelijke onreinheid en de verstrooidheid van de geest, op grond waarvan Hieronymus zegt: “Als de toonbroden niet mochten worden gegeten door hen, die hun vrouwen hadden aangeraakt, hoeveel te minder mag dan dit van de hemel nedergedaalde brood bezoedeld en betast worden door hen, die zo juist nog in de armen van hun vrouwen lagen? Niet dat wij het huwelijk veroordelen, neen, wij bedoelen alleen dat wij ons moeten onthouden van vleselijke werken in de tijd, waarin wij het Vlees van het Lam gaan eten”. Maar daar dit in de zin van wenselijkheid, niet in de zin van noodzakelijkheid moet worden verstaan, zegt Gregorius dat “zo iemand is over te laten aan zijn eigen oordeel”. 296Wanneer echter “niet de begeerte om kroost te verwekken, maar de lust bij de samenlevingsdaad overheerst”, zoals Gregorius aldaar laat volgen, dan moet men aan zo iemand niet veroorloven tot dit Sacrament te naderen.

3. Zooals Gregorius in den boven vermelden brief aan Augustinus, den bisschop der Engelschen, zegt, werden in het Oude Verbond de menschen soms op een figuurlijke wijze bevlekt genoemd, wat dan het volk van de Nieuwe Wet geestelijk opvat. Dergelijke lichamelijke onreinheden beletten daarom, indien zij altijddurend of langdurig zijn, de ontvangst van dit heilbrengend Sacrament niet, zooals zij wel den toegang tot de figuurlijke sacramenten beletten; indien zij echter gauw voorbijgaan zooals de onreinheid van de nachtelijke bevlekking, dan beletten zij volgens een zekere wenschelijkheid de ontvangst van dit Sacrament voor den dag, waarop het feit heeft plaats gehad. In het Boek Deuteronomium (23, 10. 11) heet het dan ook: « Als er onder u een man is, die 's nachts in een droom is bevlekt, zal hij buiten de legerplaats gaan en niet terugkeeren vóór hij zich 's avonds met water afwassche ».3. Zoals Gregorius in de boven vermelden brief aan Augustinus, de bisschop van de Engelsen, zegt, werden in het Oude Verbond de mensen soms op een figuurlijke wijze bevlekt genoemd, wat dan het volk van de Nieuwe Wet geestelijk opvat. Dergelijke lichamelijke onreinheden beletten daarom, indien zij altijddurend of langdurig zijn, de ontvangst van dit heilbrengend Sacrament niet, zoals zij wel de toegang tot de figuurlijke sacramenten beletten; indien zij echter gauw voorbijgaan zoals de onreinheid van de nachtelijke bevlekking, dan beletten zij volgens een zekere wenselijkheid de ontvangst van dit Sacrament voor de dag, waarop het feit heeft plaats gehad. In het Boek Deuteronomium (23, 10. 11) heet het dan ook: “Als er onder u een man is, die 's nachts in een droom is bevlekt, zal hij buiten de legerplaats gaan en niet terugkeren vóór hij zich 's avonds met water afwasse”.

4. Hoewel door berouw en belijdenis de zondeschuld wordt weggenomen, wordt toch niet weggenomen de uit de bevlekking 297voortgekomen lichamelijke onreinheid en verstrooidheid des geestes.4. Hoewel door berouw en belijdenis de zondeschuld wordt weggenomen, wordt toch niet weggenomen de uit de bevlekking 297voortgekomen lichamelijke onreinheid en verstrooidheid van de geest.

5. Over een moord droomen bezorgt geen lichamelijke onreinheid en ook niet zulk een verstrooidheid des geestes als een droom van ontucht, die zoo'n sterke wellust meebrengt; toch belet een moorddroom op grond van zijn oorzaak het ontvangen van dit Sacrament, als hij voortkomt van een oorzaak, die zonde is, vooral als het om een doodzonde gaat.5. Over een moord dromen bezorgt geen lichamelijke onreinheid en ook niet zulk een verstrooidheid van de geest als een droom van ontucht, die zo'n sterke wellust meebrengt; toch belet een moorddroom op grond van zijn oorzaak het ontvangen van dit Sacrament, als hij voortkomt van een oorzaak, die zonde is, vooral als het om een doodzonde gaat.

301Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Terecht zegt Augustinus: « Omdat de Heer dit Sacrament gaf na den maaltijd, daarom moeten de broeders nog niet tot ontvangst ervan samenkomen na eerst hun middag- of avondmaal gebruikt te hebben of het verbinden aan hun maaltijden, zooals zij deden, die de Apostel berispt en recht zet. Onze Heiland immers heeft, om de hoogheid van dit Geheim des te sterker aan te bevelen, het op het laatste oogenblik zoo krachtig mogelijk in de harten en de herinnering van de leerlingen willen inprenten; daarom heeft Hij geen bevel gegeven om in de toekomst dit Sacrament in deze volgorde te ontvangen, maar heeft Hij aan de Apostelen, door wie Hij de gebruiken der kerken zou regelen, deze zaak overgelaten ».301Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Terecht zegt Augustinus: “Omdat de Heer dit Sacrament gaf na de maaltijd, daarom moeten de broeders nog niet tot ontvangst ervan samenkomen na eerst hun middag- of avondmaal gebruikt te hebben of het verbinden aan hun maaltijden, zoals zij deden, die de Apostel berispt en recht zet. Onze Heiland immers heeft, om de hoogheid van dit Geheim des te sterker aan te bevelen, het op het laatste ogenblik zo krachtig mogelijk in de harten en de herinnering van de leerlingen willen inprenten; daarom heeft Hij geen bevel gegeven om in de toekomst dit Sacrament in deze volgorde te ontvangen, maar heeft Hij aan de Apostelen, door wie Hij de gebruiken van de kerken zou regelen, deze zaak overgelaten”.

2. Dat gezegde wordt in de Glossa zoo uitgelegd: « Als iemand honger heeft en in zijn ongeduld niet op de anderen wil wachten, laat hij dan thuis zijn maal gebruiken d. i. het aardsche brood eten en daarna niet meer de Eucharistie ».2. Dat gezegde wordt in de Glossa zo uitgelegd: “Als iemand honger heeft en in zijn ongeduld niet op de anderen wil wachten, laat hij dan thuis zijn maal gebruiken d.i. het aardse brood eten en daarna niet meer de Eucharistie”.

3. Die Kerkvergadering spreekt volgens de eens bij sommigen onderhouden gewoonte om ter uitbeelding van het Laatste Avondmaal op dien dag het Lichaam van Christus te nuttigen zonder nuchter te zijn. Maar dat is nu afgeschaft, want Augustinus zegt: « In heel de wereld wordt dat gebruik in acht genomen », 302dat men nl. het Lichaam van Christus in staat van nuchterheid ontvangt.3. Die Kerkvergadering spreekt volgens de eens bij sommigen onderhouden gewoonte om ter uitbeelding van het Laatste Avondmaal op die dag het Lichaam van Christus te nuttigen zonder nuchter te zijn. Maar dat is nu afgeschaft, want Augustinus zegt: “In heel de wereld wordt dat gebruik in acht genomen”, 302dat men nl. het Lichaam van Christus in staat van nuchterheid ontvangt.

4. Zooals in het Tweede Deel gezegd is (II-II 147e Kw. 6e Art. 2e Antw.), is er een dubbele vasten. Vooreerst is er het natuurlijke vasten, dat hierin bestaat, dat men zich te voren onthoudt van iets, wat dan ook, bij wijze van spijs of drank te gebruiken; dit vasten is om de boven aangegeven redenen (in de Leerst.) voor dit Sacrament verplichtend. En daarom is het niet geoorloofd dit Sacrament te ontvangen, als men eerst, in welke kleine hoeveelheid dan ook, water heeft gebruikt of een andere spijs of drank of zelfs een geneesmiddel. Het komt er ook niet op aan of zoo iets voedt of niet voedt hetzij apart of in verbinding met wat anders, als het maar gebruikt wordt bij wijze van spijs of drank. Overblijfselen van de spijs echter, die in den mond achterblijven en mogelijkerwijs worden ingeslikt, beletten de ontvangst van dit Sacrament niet, daar zij niet bij wijze van spijs worden binnengehaald, maar als speeksel; en hetzelfde geldt van het achterblijvende van het water of den wijn, waarmee men den mond spoelt, mits zij niet in groote hoeveelheid worden binnengehaald maar gemengd met het speeksel, iets wat niet kan vermeden worden.4. Zoals in het Tweede Deel gezegd is (2-2 147e Kw. 6e Art. 2e Antw.), is er een dubbele vasten. Vooreerst is er het natuurlijke vasten, dat hierin bestaat, dat men zich te voren onthoudt van iets, wat dan ook, bij wijze van spijs of drank te gebruiken; dit vasten is om de boven aangegeven redenen (in de Leerst.) voor dit Sacrament verplichtend. En daarom is het niet geoorloofd dit Sacrament te ontvangen, als men eerst, in welke kleine hoeveelheid dan ook, water heeft gebruikt of een andere spijs of drank of zelfs een geneesmiddel. Het komt er ook niet op aan of zo iets voedt of niet voedt hetzij apart of in verbinding met wat anders, als het maar gebruikt wordt bij wijze van spijs of drank. Overblijfselen van de spijs echter, die in de mond achterblijven en mogelijkerwijs worden ingeslikt, beletten de ontvangst van dit Sacrament niet, daar zij niet bij wijze van spijs worden binnengehaald, maar als speeksel; en hetzelfde geldt van het achterblijvende van het water of de wijn, waarmee men de mond spoelt, mits zij niet in grote hoeveelheid worden binnengehaald maar gemengd met het speeksel, iets wat niet kan vermeden worden.

Vervolgens heeft men de kerkelijke vasten, die is ingesteld tot versterving van het vleesch; en deze vasten wordt door de 303opgenoemde dingen niet uitgesloten, aangezien die dingen niet veel voedingswaarde hebben en eerder bij wijze van opfrissching gebruikt worden.Vervolgens heeft men de kerkelijke vasten, die is ingesteld tot versterving van het vlees; en deze vasten wordt door de 303opgenoemde dingen niet uitgesloten, aangezien die dingen niet veel voedingswaarde hebben en eerder bij wijze van opfrissing gebruikt worden.

5. Wanneer gezegd wordt, dat dit Sacrament vóór andere spijzen in den mond van den christen moet binnentreden, moet men dit niet in volstrekten zin t.w. met betrekking tot allen tijd verstaan, anders zou iemand, die éénmaal gegeten of gedronken had, daarna nooit meer dit Sacrament kunnen ontvangen. Men moet het verstaan met betrekking tot dien dag; en al wordt nu het begin van den dag door verschillenden verschillend genomen (want sommigen beginnen den dag, als de zon het hoogste staat, anderen bij zonsondergang, anderen te middernacht, anderen bij zonsopgang), de Romeinsche Kerk begint den dag te middernacht. Wanneer derhalve iemand na middernacht iets bij wijze van spijs of drank gebruikt heeft, kan hij dien dag dit Sacrament niet ontvangen, wel als hij het vóór middernacht heeft gedaan.5. Wanneer gezegd wordt, dat dit Sacrament vóór andere spijzen in de mond van de christen moet binnentreden, moet men dit niet in volstrekte zin t.w. met betrekking tot allen tijd verstaan, anders zou iemand, die éénmaal gegeten of gedronken had, daarna nooit meer dit Sacrament kunnen ontvangen. Men moet het verstaan met betrekking tot die dag; en al wordt nu het begin van de dag door verschillenden verschillend genomen (want sommigen beginnen de dag, als de zon het hoogste staat, anderen bij zonsondergang, anderen te middernacht, anderen bij zonsopgang), de Romeinse Kerk begint de dag te middernacht. Wanneer derhalve iemand na middernacht iets bij wijze van spijs of drank gebruikt heeft, kan hij die dag dit Sacrament niet ontvangen, wel als hij het vóór middernacht heeft gedaan.

Het doet er niet toe of hij na die spijs of drank gebruikt te hebben nog heeft geslapen of dat het al is verteerd, tenminste wat het gebod als zoodanig betreft. Wel doet dat er aan toe wat betreft de onrustigheid van den geest, waaraan de menschen lijden, als zij niet geslapen hebben of het eten niet is verteerd: dat immers maakt, bij erge verstoring van den geest, den mensch 304ongeschikt om dit Sacrament te ontvangen.Het doet er niet toe of hij na die spijs of drank gebruikt te hebben nog heeft geslapen of dat het al is verteerd, tenminste wat het gebod als zodanig betreft. Wel doet dat er aan toe wat betreft de onrustigheid van de geest, waaraan de mensen lijden, als zij niet geslapen hebben of het eten niet is verteerd: dat immers maakt, bij erge verstoring van de geest, de mens 304ongeschikt om dit Sacrament te ontvangen.

6. De grootste eerbied is vereischt op het eigen oogenblik van het ontvangen van dit Sacrament, want dan wordt men deelachtig aan het uitwerksel van het Sacrament. Deze eerbied nu wordt meer gehinderd door wat voorafgaat dan door wat volgt. En daarom heeft men méér bepaald, dat de menschen zouden vasten vóór de ontvangst van dit Sacrament dan erna. Toch moet er eenige tijd voorbijgaan tusschen de ontvangst van dit Sacrament en andere spijzen. Daarom wordt er in de Mis na de Communie een gebed van dankzegging gedaan en zeggen ook zij, die gecommuniceerd hebben, hun eigen gebeden. Toch was in de oude rechtsregels door Paus Clemens I voorgeschreven: « Als 's Heeren gave in den vroegen morgen wordt gegeten, moeten de bedienaren, die haar hebben genuttigd, nuchter blijven tot het zesde uur; hebben zij haar ontvangen in het derde of vierde uur, dan moeten zij nuchter blijven tot den middag ». Vroeger werden immers de Misplechtigheden zeldzamer en met grooter voorbereiding gevierd. Maar aangezien men tegenwoordig de heilige Geheimen vaker moet vieren, zou men dat voorschrift niet gemakkelijk kunnen onderhouden en daarom is het door een tegenovergestelde gewoonte afgeschaft.6. De grootste eerbied is vereist op het eigen ogenblik van het ontvangen van dit Sacrament, want dan wordt men deelachtig aan het uitwerksel van het Sacrament. Deze eerbied nu wordt meer gehinderd door wat voorafgaat dan door wat volgt. En daarom heeft men méér bepaald, dat de mensen zouden vasten vóór de ontvangst van dit Sacrament dan erna. Toch moet er enige tijd voorbijgaan tussen de ontvangst van dit Sacrament en andere spijzen. Daarom wordt er in de Mis na de Communie een gebed van dankzegging gedaan en zeggen ook zij, die gecommuniceerd hebben, hun eigen gebeden. Toch was in de oude rechtsregels door Paus Clemens I voorgeschreven: “Als 's Heren gave in de vroege morgen wordt gegeten, moeten de bedienaren, die haar hebben genuttigd, nuchter blijven tot het zesde uur; hebben zij haar ontvangen in het derde of vierde uur, dan moeten zij nuchter blijven tot de middag”. Vroeger werden immers de Misplechtigheden zeldzamer en met groter voorbereiding gevierd. Maar aangezien men tegenwoordig de heilige Geheimen vaker moet vieren, zou men dat voorschrift niet gemakkelijk kunnen onderhouden en daarom is het door een tegenovergestelde gewoonte afgeschaft.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Zij, die het gebruik van het verstand missen, kunnen godsvrucht hebben voor het Sacrament, hetzij op dit oogenblik, hetzij, zooals bij anderen, in het verleden.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Zij, die het gebruik van het verstand missen, kunnen godsvrucht hebben voor het Sacrament, hetzij op dit ogenblik, hetzij, zoals bij anderen, in het verleden.

2. Dionysius spreekt daar van nog niet gedoopte bezetenen, in wie nl. de kracht van den duivel nog niet is uitgedelgd maar nog heerscht door de erfzonde. Maar voor gedoopten, die naar het lichaam door onreine geesten gekweld worden, geldt hetzelfde 308als voor overige krankzinnigen. Daarom zegt Cassianus: « Wij herinneren ons niet, dat ooit door onze ouderen de heilige Communie is ontzegd aan degenen, die door onreine geesten gekweld worden ».2. Dionysius spreekt daar van nog niet gedoopte bezetenen, in wie nl. de kracht van de duivel nog niet is uitgedelgd maar nog heerst door de erfzonde. Maar voor gedoopten, die naar het lichaam door onreine geesten gekweld worden, geldt hetzelfde 308als voor overige krankzinnigen. Daarom zegt Cassianus: “Wij herinneren ons niet, dat ooit door onze ouderen de heilige Communie is ontzegd aan degenen, die door onreine geesten gekweld worden”.

3. Voor pasgeboren kinderen geldt hetzelfde als voor krankzinnigen, die nooit het gebruik van het verstand gehad hebben. Dus moet men hun de heilige Geheimen niet geven. Weliswaar doen sommige Grieken anders, vanwege het gezegde van Dionysius dat men aan de gedoopten de Communie moet geven, niet begrijpend, dat Dionysius daar spreekt over het doopsel van volwassenen.

Toch beteekent dat voor hen geen schade in het leven der genade, om het woord van Christus: « Tenzij gij het Vleesch van den Zoon des Menschen zult eten en Zijn Bloed zult drinken, zult gij het leven in u niet hebben ». (Joan. 6. 54). Want Augustinus schrijft terecht aan Bonifacius: « Dan wordt iedere geloovige deelachtig aan het Lichaam en Bloed van Christus » nl. geestelijkerwijze « wanneer hij in het doopsel een lidmaat wordt van het Lichaam van Christus ».Toch betekent dat voor hen geen schade in het leven van de genade, om het woord van Christus: “Tenzij gij het Vlees van de Mensenzoon zult eten en Zijn Bloed zult drinken, zult gij het leven in u niet hebben”. (Joh. 6. 54). Want Augustinus schrijft terecht aan Bonifacius: “Dan wordt iedere gelovige deelachtig aan het Lichaam en Bloed van Christus” nl. geestelijkerwijze “wanneer hij in het doopsel een lidmaat wordt van het Lichaam van Christus”.

Maar wanneer de kinderen reeds eenigermate het gebruik van het verstand beginnen te krijgen, zoodat zij godsvrucht kunnen 309opvatten voor dit Sacrament, dan kan men hun dit Sacrament toedienen.Maar wanneer de kinderen reeds enigermate het gebruik van het verstand beginnen te krijgen, zodat zij godsvrucht kunnen 309opvatten voor dit Sacrament, dan kan men hun dit Sacrament toedienen.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Door het sacrament des doopsels wordt de mensch gelijkvormig aan den dood van Christus, terwijl hij diens merkteeken in zich ontvangt. Evenals daarom Christus éénmaal is gestorven, zoo moet de mensch ook slechts éénmaal gedoopt worden. Maar door dit Sacrament ontvangt de mensch niet het merkteeken van Christus, maar Christus Zelf, wiens kracht in eeuwigheid blijft. Daarom heet 313het in den Brief aan de Hebreën (10. 14) : « Door één offerande heeft Hij de geheiligden voor altijd tot volmaaktheid gebracht ». Daar dus de mensch dagelijks de heilbrengende kracht van Christus behoeft, kan hij zeer lofwaardig dit Sacrament dagelijks ontvangen.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Door het sacrament van het doopsel wordt de mens gelijkvormig aan de dood van Christus, terwijl hij diens merkteken in zich ontvangt. Evenals daarom Christus éénmaal is gestorven, zo moet de mens ook slechts éénmaal gedoopt worden. Maar door dit Sacrament ontvangt de mens niet het merkteken van Christus, maar Christus Zelf, wiens kracht in eeuwigheid blijft. Daarom heet 313het in de Brief aan de Hebreën (10, 14): “Door één offerande heeft Hij de geheiligden voor altijd tot volmaaktheid gebracht”. Daar dus de mens dagelijks de heilbrengende kracht van Christus behoeft, kan hij zeer lofwaardig dit Sacrament dagelijks ontvangen.

Verder: daar het doopsel voornamelijk een geestelijke hergeboorte is, daarom moet de mensch, evenals hij slechts ééns geboren wordt naar het vleesch, ook slechts ééns herboren worden naar den geest door het doopsel, volgens wat Augustinus zegt bij het woord van Joannes (3. 4) : « Hoe kan de mensch geboren worden, wanneer hij reeds oud is? » Dit Sacrament daarentegen is een geestelijke spijs; evenals dus de spijs van het lichaam dagelijks wordt genuttigd, zoo is het ook in de hoogste mate lofwaardig dit Sacrament dagelijks te nuttigen. Daarom leert de Heer te bidden: « Geef ons heden ons dagelijksch brood » (Luc. 11. 3), tot verklaring waarvan Augustinus zegt: « Wanneer gij dagelijks (dit Sacrament) ontvangt, dan is dagelijks voor u heden, dan verrijst Christus voor u dagelijks, want het is heden, als Christus verrijst ».Verder: daar het doopsel voornamelijk een geestelijke hergeboorte is, daarom moet de mens, evenals hij slechts ééns geboren wordt naar het vlees, ook slechts ééns herboren worden naar de geest door het doopsel, volgens wat Augustinus zegt bij het woord van Johannes (3, 4): “Hoe kan de mens geboren worden, wanneer hij reeds oud is?” Dit Sacrament daarentegen is een geestelijke spijs; evenals dus de spijs van het lichaam dagelijks wordt genuttigd, zo is het ook in de hoogste mate lofwaardig dit Sacrament dagelijks te nuttigen. Daarom leert de Heer te bidden: “Geef ons heden ons dagelijks brood” (Luk. 11. 3), tot verklaring waarvan Augustinus zegt: “Wanneer gij dagelijks (dit Sacrament) ontvangt, dan is dagelijks voor u heden, dan verrijst Christus voor u dagelijks, want het is heden, als Christus verrijst”.

2. Het paaschlam was de voornaamste voorafbeelding van dit Sacrament wat betreft Christus' lijden, dat door dit Sacrament wordt verbeeld. En daarom werd het slechts éénmaal in het 314jaar gebruikt, omdat Christus maar éénmaal is gestorven. En om dezelfde reden viert de Kerk ook maar ééns per jaar de herinnering van het lijden van Christus. Maar in dit Sacrament wordt de herinnering aan het lijden van Christus ons gegeven als een spijs: spijzen nu worden dagelijks gebruikt. Daarom werd het, wat dat betreft, voorafgebeeld door het manna, dat aan het volk in de woestijn dagelijks werd gegeven.2. Het paaslam was de voornaamste voorafbeelding van dit Sacrament wat betreft Christus' lijden, dat door dit Sacrament wordt verbeeld. En daarom werd het slechts éénmaal in het 314jaar gebruikt, omdat Christus maar éénmaal is gestorven. En om dezelfde reden viert de Kerk ook maar ééns per jaar de herinnering van het lijden van Christus. Maar in dit Sacrament wordt de herinnering aan het lijden van Christus ons gegeven als een spijs: spijzen nu worden dagelijks gebruikt. Daarom werd het, wat dat betreft, voorafgebeeld door het manna, dat aan het volk in de woestijn dagelijks werd gegeven.

3. De eerbied voor dit Sacrament kent een aan liefde gepaarde vrees. Daarom wordt de vrees van den eerbied voor God vreeze der kinderen genoemd, zooals in het Tweede Deel is gezegd (I-II 67e Kw. 4e Art. 2e Antw. en II-II 19e Kw. 9e, 11e, 12e Art.). Want uit de liefde ontstaat de begeerte om te ontvangen, uit de vrees de nederigheid, die op een eerbiedigen afstand blijft. En dus behoort tot den eerbied voor dit Sacrament zoowel het dagelijks ertoe naderen als het somtijds er zich van onthouden. Vandaar het woord van Augustinus: « Als de een zegt, dat men de Eucharistie niet dagelijks moet ontvangen en een ander het tegenovergestelde beweert, laat dan eenieder doen, wat hij overeenkomstig zijn eigen vrome overtuiging meent te moeten doen. Er is immers ook niet getwist tusschen Zachaeus en dien Hoofdman, waarvan de een in vreugde den Heer ontving, terwijl de ander zeide: Ik ben niet waardig, dat Gij komt onder 315mijn dak, waardoor beiden den Zaligmaker eerden, al was het niet op dezelfde manier ». Evenwel hebben liefde en hoop, waartoe de Schrift ons altijd weer aanspoort, den voorrang boven de vrees. Toen dan ook Petrus gezegd heeft: « Ga weg van mij, want ik ben een zondig mensch », antwoordde Jesus: « vrees niet ».3. De eerbied voor dit Sacrament kent een aan liefde gepaarde vrees. Daarom wordt de vrees van de eerbied voor God vreze van de kinderen genoemd, zoals in het Tweede Deel is gezegd (1-2 67e Kw. 4e Art. 2e Antw. en 2-2 19e Kw. 9e, 11e, 12e Art.). Want uit de liefde ontstaat de begeerte om te ontvangen, uit de vrees de nederigheid, die op een eerbiedigen afstand blijft. En dus behoort tot de eerbied voor dit Sacrament zowel het dagelijks ertoe naderen als het somtijds er zich van onthouden. Vandaar het woord van Augustinus: “Als de een zegt, dat men de Eucharistie niet dagelijks moet ontvangen en een ander het tegenovergestelde beweert, laat dan eenieder doen, wat hij overeenkomstig zijn eigen vrome overtuiging meent te moeten doen. Er is immers ook niet getwist tussen Zacheüs en die Hoofdman, waarvan de een in vreugde de Heer ontving, terwijl de ander zeide: Ik ben niet waardig, dat Gij komt onder 315mijn dak, waardoor beiden de Zaligmaker eerden, al was het niet op dezelfde manier”. Evenwel hebben liefde en hoop, waartoe de Schrift ons altijd weer aanspoort, de voorrang boven de vrees. Toen dan ook Petrus gezegd heeft: “Ga weg van mij, want ik ben een zondig mens”, antwoordde Jesus: “vrees niet”.

4. Aangezien de Heer zegt: « Geef ons heden ons dagelijksch brood » (Luc. 11. 3), moet men niet meerdere malen op een dag communiceeren. Door dit slechts éénmaal per dag communiceeren moge in ieder geval de éénmaligheid van Christus' lijden verbeeld worden.4. Aangezien de Heer zegt: “Geef ons heden ons dagelijks brood” (Luk. 11. 3), moet men niet meerdere malen op een dag communiceren. Door dit slechts éénmaal per dag communiceren moge in ieder geval de éénmaligheid van Christus' lijden verbeeld worden.

5. Naar den wisselenden staat der Kerk zijn hieromtrent verschillende bepalingen uitgevaardigd. Want in de vroegste dagen der Kerk, toen het christelijk geloof zich nog deed gelden door een groote godsvrucht, was voorgeschreven, dat de geloovigen dagelijks zouden communiceeren. Paus Anacletus zegt dan ook: « Na de consecratie moeten allen, die niet van de Kerk willen worden buitengesloten, de Communie ontvangen: zóó toch is bepaald door de Apostelen en zóó wordt het onderhouden door de heilige Roomsche Kerk ». Toen echter later de vurigheid van het geloof was verminderd, was Paus Fabianus zoo mild te 316bepalen: « dat iedereen, indien al niet vaker, althans drie maal in het jaar communiceere nl. op Paschen, Pinksteren en Kerstmis ». Paus Soter zegt, dat men ook op Witten Donderdag moet communiceeren, zooals er staat in een Decretaal. Naderhand heeft Innocentius III, gezien de menigvuldigheid der boosheid en het verkillen van veler liefde, vastgesteld, dat de geloovigen althans éénmaal per jaar de Communie moeten ontvangen d.w.z. op Paschen. Met dat al wordt in het boek De Dogmatibus Ecclesiasticis de raad gegeven om op alle Zondagen te communiceeren.5. Naar de wisselende staat van de Kerk zijn hieromtrent verschillende bepalingen uitgevaardigd. Want in de vroegste dagen van de Kerk, toen het christelijk geloof zich nog deed gelden door een grote godsvrucht, was voorgeschreven, dat de gelovigen dagelijks zouden communiceren. Paus Anacletus zegt dan ook: “Na de consecratie moeten allen, die niet van de Kerk willen worden buitengesloten, de Communie ontvangen: zó toch is bepaald door de Apostelen en zó wordt het onderhouden door de heilige Roomse Kerk”. Toen echter later de vurigheid van het geloof was verminderd, was Paus Fabianus zo mild te 316bepalen: “dat iedereen, indien al niet vaker, althans drie maal in het jaar communicere nl. op Pasen, Pinksteren en Kerstmis”. Paus Soter zegt, dat men ook op Witten Donderdag moet communiceren, zoals er staat in een Decretaal. Naderhand heeft Innocentius III, gezien de menigvuldigheid van de boosheid en het verkillen van veler liefde, vastgesteld, dat de gelovigen althans éénmaal per jaar de Communie moeten ontvangen d.w.z. op Pasen. Met dat al wordt in het boek De Dogmatibus Ecclesiasticis de raad gegeven om op alle Zondagen te communiceren.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Terecht zegt Gregorius: « Dat is de echte nederigheid, die niet hardnekkig weigert te doen wat tot ons nut is bevolen ». En dus kan het geen prijzenswaardige nederigheid zijn, als iemand tegen het bevel van Christus en de Kerk in, zich heelemaal van de Communie onthoudt. Het 319was den Hoofdman ook niet bevolen om Christus in zijn huis op te nemen.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Terecht zegt Gregorius: “Dat is de echte nederigheid, die niet hardnekkig weigert te doen wat tot ons nut is bevolen”. En dus kan het geen prijzenswaardige nederigheid zijn, als iemand tegen het bevel van Christus en de Kerk in, zich helemaal van de Communie onthoudt. Het 319was de Hoofdman ook niet bevolen om Christus in zijn huis op te nemen.

2. Dit Sacrament wordt niet zoo noodzakelijk genoemd als het doopsel wat betreft de kinderen, die het heil kunnen verwerven zonder dit Sacrament en niet zonder het sacrament des doopsels. Voor de volwassenen zijn beide noodzakelijk.2. Dit Sacrament wordt niet zo noodzakelijk genoemd als het doopsel wat betreft de kinderen, die het heil kunnen verwerven zonder dit Sacrament en niet zonder het sacrament van het doopsel. Voor de volwassenen zijn beide noodzakelijk.

3. De zondaars lijden groote schade, als zij van de ontvangst van dit Sacrament worden afgehouden en dus zijn zij daardoor er niet gunstiger aan toe. Hoewel zij, die in zonde blijven, daarmee nog niet ontkomen aan de schuld van gebodsovertreding, gaan degenen, die boete doen en, zooals Innocentius zegt, op raad van den priester zich onthouden, op dat punt vrij uit.3. De zondaars lijden grote schade, als zij van de ontvangst van dit Sacrament worden afgehouden en dus zijn zij daardoor er niet gunstiger aan toe. Hoewel zij, die in zonde blijven, daarmee nog niet ontkomen aan de schuld van gebodsovertreding, gaan degenen, die boete doen en, zoals Innocentius zegt, op raad van de priester zich onthouden, op dat punt vrij uit.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Gelasius spreekt met betrekking tot de priesters, die het heele Sacrament consecreeren en het daarom ook in zijn geheel in de Communie moeten ontvangen. Zoo wordt er ook in de Twaalfde Kerkvergadering van Toledo gezegd: « Wat is dat voor een offer, waaraan men den offeraar zelf geen deel ziet nemen? »Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Gelasius spreekt met betrekking tot de priesters, die het hele Sacrament consecreren en het daarom ook in zijn geheel in de Communie moeten ontvangen. Zo wordt er ook in de Twaalfde Kerkvergadering van Toledo gezegd: “Wat is dat voor een offer, waaraan men de offeraar zelf geen deel ziet nemen?”

2. De volkomenheid van dit Sacrament wordt niet bereikt bij het gebruik van de geloovigen, maar bij de consecratie van de stof. En dus doet het niet af aan de volkomenheid van dit Sacrament, als het volk het Lichaam ontvangt zonder het Bloed, mits slechts de consecreerende priester beide ontvangt.2. De volkomenheid van dit Sacrament wordt niet bereikt bij het gebruik van de gelovigen, maar bij de consecratie van de stof. En dus doet het niet af aan de volkomenheid van dit Sacrament, als het volk het Lichaam ontvangt zonder het Bloed, mits slechts de consecrerende priester beide ontvangt.

3. De afbeelding van 's Heeren lijden vindt men in de consecratie van dit Sacrament, welke geen consecratie mag zijn van het 323Lichaam zonder het Bloed. Het volk kan evenwel het Lichaam ontvangen zonder het Bloed; daaruit volgt geen nadeel, want de priester offert en nuttigt het Bloed in den persoon van alle geloovigen; en onder elk van beide gedaanten is de heele Christus vervat, zooals boven is gezegd (76e Kw. 2e Art.).3. De afbeelding van 's Heren lijden vindt men in de consecratie van dit Sacrament, welke geen consecratie mag zijn van het 323Lichaam zonder het Bloed. Het volk kan evenwel het Lichaam ontvangen zonder het Bloed; daaruit volgt geen nadeel, want de priester offert en nuttigt het Bloed in de persoon van alle gelovigen; en onder elk van beide gedaanten is de hele Christus vervat, zoals boven is gezegd (76e Kw. 2e Art.).