Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Die tekst: « Geen teeken zal het gegeven worden, dan het teeken van Jonas den Profeet », moet, zooals Chrysostomus zegt, zóó verstaan worden, dat zij toen niet het teeken ontvingen waarom ze vroegen, nl. (een teeken) uit den hemel: niet, dat Hij hun in het geheel geen teeken gaf. — Of zóó, dat Hij teekenen deed, niet om hen, van wie Hij wist dat ze van steen waren, maar ten einde anderen te verbeteren. En daarom dus werden die teekenen niet aan hen gegeven, maar aan anderen.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Die tekst: “Geen teken zal het gegeven worden, dan het teken van Jonas de Profeet”, moet, zoals Chrysostomus zegt, zó verstaan worden, dat zij toen niet het teken ontvingen waarom ze vroegen, nl. (een teken) uit de hemel: niet, dat Hij hun in het geheel geen teken gaf. — Of zó, dat Hij tekenen deed, niet om hen, van wie Hij wist dat ze van steen waren, maar ten einde anderen te verbeteren. En daarom dus werden die tekenen niet aan hen gegeven, maar aan anderen.

4312. Ook al kwam Christus dan in het zwakke vleesch, wat blijkt uit zijn lijden, toch kwam Hij in de kracht van God. Wat juist aangetoond moest worden door de wonderen.4312. Ook al kwam Christus dan in het zwakke vlees, wat blijkt uit zijn lijden, toch kwam Hij in de kracht van God. Wat juist aangetoond moest worden door de wonderen.

3. In zooverre kan men zeggen, dat wonderen de verdienste van het geloof verminderen, in zooverre daardoor de hardheid tot uiting komt van hen, die niet dan door wonderen willen gelooven wat bewezen wordt in Gods Schriften. En toch is het voor hen beter, dat ze dan maar door wonderen tot het geloof bekeerd worden, dan dat ze heelemaal in ongeloof blijven. Want in den Eersten Brief aan de Korinthiërs staat geschreven (14, 22) dat aan de ongeloovigen teekenen werden gegeven, opdat ze nl. tot het geloof zouden bekeerd worden.3. In zoverre kan men zeggen, dat wonderen de verdienste van het geloof verminderen, in zoverre daardoor de hardheid tot uiting komt van hen, die niet dan door wonderen willen geloven wat bewezen wordt in Gods Schriften. En toch is het voor hen beter, dat ze dan maar door wonderen tot het geloof bekeerd worden, dan dat ze helemaal in ongeloof blijven. Want in de Eerste Brief aan de Korintiërs staat geschreven (14, 22) dat aan de ongelovigen tekenen werden gegeven, opdat ze nl. tot het geloof zouden bekeerd worden.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Die tekst: « Hij kon daar geen een wonder doen », slaat niet op zijn almacht zonder meer, maar op wat er hier gevoegelijk kon gebeuren: want het kwam niet te pas, dat er onder ongeloovigen wonderen gedaan werden. Vandaar volgt er op: « En Hij verwonderde zich over hun ongeloof ». In dienzelfden zin staat er in Genesis (18, 17) : « Voor Abraham kan Ik niet verborgen houden, wat Ik ga doen ». en (19, 22) : « Ik zal niets kunnen uitrichten voordat gij daar binnen zult zijn getreden ».Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Die tekst: “Hij kon daar geen een wonder doen”, slaat niet op zijn almacht zonder meer, maar op wat er hier gevoegelijk kon gebeuren: want het kwam niet te pas, dat er onder ongelovigen wonderen gedaan werden. Vandaar volgt er op: “En Hij verwonderde zich over hun ongeloof”. In dienzelfden zin staat er in Genesis (18, 17): “Voor Abraham kan Ik niet verborgen houden, wat Ik ga doen”. en (19, 22): “Ik zal niets kunnen uitrichten voordat gij daar binnen zult zijn getreden”.

4342. Hierop is te antwoorden met den uitleg welke Chrysostomus geeft aan den tekst van Mattheus (14, 19) : « Na de vijf brooden en de twee visschen genomen te hebben zag Hij op ten hemel en sprak den zegen uit ». — « Het was noodig, dat er van Christus geloofd werd, zoowel dat Hij van den Vader gekomen was, als dat Hij Hem gelijk was. En om dat nu allebei aan te toonen, verrichtte Hij nu eens zijn wonderen met macht, dan weer op gebed. En bij de kleinere zag Hij op ten hemel, zooals b. v. bij de broodvermenigvuldiging: bij de grootere echter, welke alleen God kan verrichten, handelde Hij met macht, zooals b. v. toen Hij zonden vergaf of dooden ten leven wekte ».4342. Hierop is te antwoorden met de uitleg welke Chrysostomus geeft aan de tekst van Matteüs (14, 19): “Na de vijf broden en de twee vissen genomen te hebben zag Hij op ten hemel en sprak de zegen uit”. — “Het was nodig, dat er van Christus geloofd werd, zowel dat Hij van de Vader gekomen was, als dat Hij Hem gelijk was. En om dat nu allebei aan te tonen, verrichtte Hij nu eens zijn wonderen met macht, dan weer op gebed. En bij de kleinere zag Hij op ten hemel, zoals bv. bij de broodvermenigvuldiging: bij de grotere echter, welke alleen God kan verrichten, handelde Hij met macht, zoals bv. toen Hij zonden vergaf of doden ten leven wekte”.

Dat Hij echter, zooals bij Joannes (11) te lezen staat, bij de opwekking van Lazarus de oogen naar boven sloeg, dat deed Hij niet, omdat Hij het noodig had te bidden, maar om ons een voorbeeld te geven. Vandaar zegt Hij: « Ik zeg het terwille van de omstaande menigte, opdat ze mogen gelooven, dat Gij Mij gezonden hebt ».Dat Hij echter, zoals bij Johannes (11) te lezen staat, bij de opwekking van Lazarus de ogen naar boven sloeg, dat deed Hij niet, omdat Hij het nodig had te bidden, maar om ons een voorbeeld te geven. Vandaar zegt Hij: “Ik zeg het terwille van de omstaande menigte, opdat ze mogen geloven, dat Gij Mij gezonden hebt”.

3. Christus dreef op een andere manier de duivelen uit, dan ze worden uitgedreven door de kracht der duivelen. Want door de kracht der hoogere duivelen worden de duivelen zóó uit het lichaam verdreven, dat toch nog hun macht over de ziel blijft bestaan: want de duivel gaat niet in tegen zijn eigen rijk. Maar 435Christus verdreef de duivelen niet alleen uit het lichaam, maar veeleer uit de ziel. En daarom weerlegde Hij de godslastering der Joden, die zeiden, dat Hij in de kracht van den duivel de duivelen uitdreef, met er eerstens op te wijzen, dat Satan niet tegen zich zelf verdeeld kan zijn. En ten tweede door het voorbeeld van anderen, die door den Geest Gods de duivelen uitwierpen. Ten derde, dat Hij den duivel niet zou kunnen uitdrijven, als Hij hem eerst niet zelf overwonnen had, door goddelijke kracht. Ten vierde, met er op te wijzen, dat er geen enkele overeenkomst bestaat, tusschen zijn werken en hun gevolgen, en die van Satan: want Satan verlangde te verstrooien wat Christus bijeenbracht.3. Christus dreef op een andere manier de duivelen uit, dan ze worden uitgedreven door de kracht van de duivelen. Want door de kracht van de hogere duivelen worden de duivelen zó uit het lichaam verdreven, dat toch nog hun macht over de ziel blijft bestaan: want de duivel gaat niet in tegen zijn eigen rijk. Maar 435Christus verdreef de duivelen niet alleen uit het lichaam, maar veeleer uit de ziel. En daarom weerlegde Hij de godslastering van de Joden, die zeiden, dat Hij in de kracht van de duivel de duivelen uitdreef, met er eerstens op te wijzen, dat Satan niet tegen zichzelf verdeeld kan zijn. En ten tweede door het voorbeeld van anderen, die door de Geest Gods de duivelen uitwierpen. Ten derde, dat Hij de duivel niet zou kunnen uitdrijven, als Hij hem eerst niet zelf overwonnen had, door goddelijke kracht. Ten vierde, met er op te wijzen, dat er geen enkele overeenkomst bestaat, tussen zijn werken en hun gevolgen, en die van Satan: want Satan verlangde te verstrooien wat Christus bijeenbracht.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Hierop is te antwoorden met de woorden van Chrysostomus (in zijn 17e Homelie) op Joannes (1, 31), naar aanleiding van het gezegde van Joannes den Dooper: « Maar juist daarom kwam ik doopen met water, om Hem aan Israël bekend te maken ». — « Het is wel duidelijk, dat die teekenen, welke ze dan zeggen, dat door Christus in zijn jeugd verricht zijn, leugens en verzinsels zijn. Want als Christus van 438zijn jeugd af aan wonderen had gedaan, dan zou het uitgesloten zijn geweest, dat Joannes Hem niet had gekend, en dan zou ook de overige menigte geen leermeester noodig hebben gehad om Hem bekend te maken ».Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Hierop is te antwoorden met de woorden van Chrysostomus (in zijn 17e Homelie) op Johannes (1, 31), naar aanleiding van het gezegde van Johannes de Doper: “Maar juist daarom kwam ik dopen met water, om Hem aan Israël bekend te maken”. — “Het is wel duidelijk, dat die tekenen, welke ze dan zeggen, dat door Christus in zijn jeugd verricht zijn, leugens en verzinsels zijn. Want als Christus van 438zijn jeugd af aan wonderen had gedaan, dan zou het uitgesloten zijn geweest, dat Johannes Hem niet had gekend, en dan zou ook de overige menigte geen leermeester nodig hebben gehad om Hem bekend te maken”.

2. De goddelijke kracht werkte in Christus naar gelang het noodig was voor het heil der menschen, ter wille waarvan Hij het vleesch had aangenomen. En daarom verrichtte Hij de wonderen, welke hij door goddelijke macht werkte, zóó, dat er geen beletsel kon gesteld worden voor het geloof aan de waarachtigheid van zijn lichaam.2. De goddelijke kracht werkte in Christus naar gelang het nodig was voor het heil van de mensen, ter wille waarvan Hij het vlees had aangenomen. En daarom verrichtte Hij de wonderen, welke hij door goddelijke macht werkte, zó, dat er geen beletsel kon gesteld worden voor het geloof aan de waarachtigheid van zijn lichaam.

3. Het strekt juist de leerlingen tot lof, dat ze Christus gevolgd zijn ofschoon ze Hem geen wonderen hadden zien doen, zooals Gregorius zegt, in een Homelie. En, zooals Chrysostomus zegt was het vooral toen noodig dat Hij teekens verrichtte, toen de leerlingen Hem al gevolgd waren en Hem waren toegewijd en opgingen in wat er gebeurde. Vandaar staat er aan toegevoegd: « En zijn leerlingen geloofden in Hem ». Niet omdat ze toen pas voor het eerst geloofden; maar omdat hun geloof toen stipter en volmaakter was. — Ofwel noemt Hij leerlingen, wat in de toekomst leerlingen zouden zijn, zooals Augustinus uitlegt in zijn werk Over de Overeenstemming der Evangeliën (2e B., 17e H.).3. Het strekt juist de leerlingen tot lof, dat ze Christus gevolgd zijn ofschoon ze Hem geen wonderen hadden zien doen, zoals Gregorius zegt, in een Homelie. En, zoals Chrysostomus zegt was het vooral toen nodig dat Hij tekens verrichtte, toen de leerlingen Hem al gevolgd waren en Hem waren toegewijd en opgingen in wat er gebeurde. Vandaar staat er aan toegevoegd: “En zijn leerlingen geloofden in Hem”. Niet omdat ze toen pas voor het eerst geloofden; maar omdat hun geloof toen stipter en volmaakter was. — Ofwel noemt Hij leerlingen, wat in de toekomst leerlingen zouden zijn, zoals Augustinus uitlegt in zijn werk Over de Overeenstemming van de Evangeliën (2e B., 17e H.).

442Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Dit was een opwerping der heidenen. Vandaar zegt Augustinus in zijn Brief Aan Volusianus (137e Br., 4e H.) : « Er hebben, zoo zeggen zij, geen aanwijzingen door evenredige teekenen voor zulk een majesteit geschitterd. Want die nietszeggende zuivering, waardoor Hij nl. de duivelen uitdreef, die genezing van gebrekkigen, dat leven, teruggegeven aan gestorvenen, en al die andere dingen, hebben, als men ze goed beschouwd, voor een God weinig te beteekenen ». En hierop antwoordt Augustinus: « Ook wij geven toe, dat de profeten ook wel van die dingen hebben gedaan. Maar én Moses juist én de overige profeten hebben den Heer Jesus voorspeld, en hebben Hem groote glorie gebracht. En daarom wilde Hij ook zelf die dingen doen, want het zou toch te dwaas zijn, als Hij zelf niet zou doen, wat Hij wèl door anderen had gedaan. Maar Hij moest toch ook iets eigens doen: geboren worden uit een Maagd, van de dooden opstaan, ten hemel opklimmen. Ik zou niet weten, wat iemand, die dat andere te min voor God vindt, nog meer van Hem zou kunnen verwachten! Had Hij dan soms, na mensch geworden te zijn, een andere wereld moeten maken, opdat wij zouden gelooven, dat Hij het was, door wien de wereld gemaakt is? Maar hier kan toch geen grootere wereld of een zelfde gemaakt worden: en als Hij een kleinere dan deze gemaakt had, dan zou ook dàt weer voor te weinig gehouden worden ».442Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Dit was een opwerping van de heidenen. Vandaar zegt Augustinus in zijn Brief Aan Volusianus (137e Br., 4e H.): “Er hebben, zo zeggen zij, geen aanwijzingen door evenredige tekenen voor zulk een majesteit geschitterd. Want die nietszeggende zuivering, waardoor Hij nl. de duivelen uitdreef, die genezing van gebrekkigen, dat leven, teruggegeven aan gestorvenen, en al die andere dingen, hebben, als men ze goed beschouwd, voor een God weinig te betekenen”. En hierop antwoordt Augustinus: “Ook wij geven toe, dat de profeten ook wel van die dingen hebben gedaan. Maar én Moses juist én de overige profeten hebben de Heer Jesus voorspeld, en hebben Hem grote glorie gebracht. En daarom wilde Hij ook zelf die dingen doen, want het zou toch te dwaas zijn, als Hij zelf niet zou doen, wat Hij wèl door anderen had gedaan. Maar Hij moest toch ook iets eigens doen: geboren worden uit een Maagd, van de doden opstaan, ten hemel opklimmen. Ik zou niet weten, wat iemand, die dat andere te min voor God vindt, nog meer van Hem zou kunnen verwachten! Had Hij dan soms, na mens geworden te zijn, een andere wereld moeten maken, opdat wij zouden geloven, dat Hij het was, door wie de wereld gemaakt is? Maar hier kan toch geen grotere wereld of een zelfde gemaakt worden: en als Hij een kleinere dan deze gemaakt had, dan zou ook dàt weer voor te weinig gehouden worden”.

443Christus heeft wel gedaan wat anderen deden, maar Hij deed het op een verhevener wijze. Vandaar zegt Augustinus op den tekst van Joannes (15, 24) : « Had Ik onder hen de werken niet gedaan, die niemand anders gedaan heeft, enz. » — « Onder de werken van Christus schijnt er geen een grooter te zijn, dan de opwekking der dooden : wat, gelijk we weten, ook de oude profeten gedaan hebben. Christus heeft echter sommige dingen gedaan, die niemand anders gedaan heeft. Maar men geeft ons ten antwoord, dat ook anderen gedaan hebben wat noch Hij, noch een ander gedaan heeft. Maar er staat toch van geen der ouden te lezen, dat ze zóóveel gebreken en ongesteldheden en kwellingen van stervelingen met zoo een macht genezen hebben. Want (om er nu maar over te zwijgen, dat Hij door te bevelen de menschen één voor één genas, zooals ze aan kwamen loopen) Marcus zegt (6, 56) : « En waar Hij ook kwam, in dorpen en steden of gehuchten, daar legden ze de zieken neer op de pleinen, en baden Hem, dat ze slechts den zoom van zijn kleed mochten aanraken. En allen die Hem aanraakten, werden genezen ». Dat heeft toch niemand anders in hen uitgewerkt. Zoo immers moeten we het « in hen » verstaan: hij zegt niet « onder hen » of « in tegenwoordigheid van hen », maar nadrukkelijk « in hen », omdat Hij hen genas. Toch was het niet iemand anders, die in hen dergelijke werken verrichtte: want welke 444andere mensch ook iets dergelijks deed, die deed het door zijn toedoen; maar die andere dingen verrichtte Hij zelf, zonder dat zij er toe medewerkten ».443Christus heeft wel gedaan wat anderen deden, maar Hij deed het op een verhevener wijze. Vandaar zegt Augustinus op de tekst van Johannes (15, 24): “Had Ik onder hen de werken niet gedaan, die niemand anders gedaan heeft, enz.” — “Onder de werken van Christus schijnt er geen een groter te zijn, dan de opwekking van de doden: wat, gelijk we weten, ook de oude profeten gedaan hebben. Christus heeft echter sommige dingen gedaan, die niemand anders gedaan heeft. Maar men geeft ons ten antwoord, dat ook anderen gedaan hebben wat noch Hij, noch een ander gedaan heeft. Maar er staat toch van geen van de ouden te lezen, dat ze zóveel gebreken en ongesteldheden en kwellingen van stervelingen met zo een macht genezen hebben. Want (om er nu maar over te zwijgen, dat Hij door te bevelen de mensen één voor één genas, zoals ze aan kwamen lopen) Marcus zegt (6, 56): ‘En waar Hij ook kwam, in dorpen en steden of gehuchten, daar legden ze de zieken neer op de pleinen, en baden Hem, dat ze slechts de zoom van zijn kleed mochten aanraken. En allen die Hem aanraakten, werden genezen’. Dat heeft toch niemand anders in hen uitgewerkt. Zo immers moeten we het ‘in hen’ verstaan: hij zegt niet ‘onder hen’ of ‘in tegenwoordigheid van hen’, maar nadrukkelijk ‘in hen’, omdat Hij hen genas. Toch was het niet iemand anders, die in hen dergelijke werken verrichtte: want welke 444andere mens ook iets dergelijks deed, die deed het door zijn toedoen; maar die andere dingen verrichtte Hij zelf, zonder dat zij er toe medewerkten”.

2. Augustinus stelt zich, waar hij deze woorden van Joannes uitlegt, de vraag (71e Traktaat op Joannes) : « Wat zijn die grootere werken, welke degenen, die in Hem zullen gelooven, zullen verrichten? Misschien is dit er wel een, dat zelfs hun schaduw, waar ze voorbijgingen de zieken genas, waar ze langs kwamen? Want het is toch veel sterker, dat de schaduw geneest, dan de zoom van het kleed. Maar, toen Christus dit zeide, beval hij de handelingen en werken van zijn eigen woorden aan. Want toen Hij zeide: « het is de Vader die in Mij blijft, die zelf de werken verricht », op welke werken doelde Hij toen anders, dan op de woorden, die Hij sprak? En van diezelfde woorden was hun geloof de vrucht. Toen echter de leerlingen het Evangelie verkondigden, toen geloofden er niet alleen zoo weinig, als zij zelf in aantal waren, maar zelfs ook de heidenen. Ging niet die rijke (jongeling) bedroefd heen, bij het hooren van zijn woorden: en hebben toch niet velen naderhand, toen het door de leerlingen gezegd werd, wèl gedaan, wat die eene niet deed, ofschoon hij het nog wel van Hemzelf gehoord had? Ziet, grootere dingen heeft Hij gedaan bij de prediking van die geloofden, dan toen Hij zelf de toehoorders aansprak.2. Augustinus stelt zich, waar hij deze woorden van Johannes uitlegt, de vraag (71e Traktaat op Johannes): “Wat zijn die grotere werken, welke degenen, die in Hem zullen geloven, zullen verrichten? Misschien is dit er wel een, dat zelfs hun schaduw, waar ze voorbijgingen de zieken genas, waar ze langs kwamen? Want het is toch veel sterker, dat de schaduw geneest, dan de zoom van het kleed. Maar, toen Christus dit zeide, beval hij de handelingen en werken van zijn eigen woorden aan. Want toen Hij zeide: ‘het is de Vader die in Mij blijft, die zelf de werken verricht’, op welke werken doelde Hij toen anders, dan op de woorden, die Hij sprak? En van diezelfde woorden was hun geloof de vrucht. Toen echter de leerlingen het Evangelie verkondigden, toen geloofden er niet alleen zo weinig, als zij zelf in aantal waren, maar zelfs ook de heidenen. Ging niet die rijke (jongeling) bedroefd heen, bij het horen van zijn woorden: en hebben toch niet velen naderhand, toen het door de leerlingen gezegd werd, wèl gedaan, wat die ene niet deed, ofschoon hij het nog wel van Hemzelf gehoord had? Ziet, grotere dingen heeft Hij gedaan bij de prediking van die geloofden, dan toen Hij zelf de toehoorders aansprak.

445En ook dit valt nog op, dat Hij die grootere werken door de Apostelen verrichtte; en toch heeft Hij hen niet alleen bedoeld, toen Hij zeide: « Wie in Mij gelooft ». Luistert dus: « Wie in Mij gelooft, ook hij zal de werken doen die Ik zelf verricht ». Eerst zal Ik ze doen, daarna zal ook hij ze doen: want Ik doe ze, opdat hij ze zou kunnen verrichten. Welke werken? Wat anders, dan de rechtvaardigmaking van den zondaar? Wat Christus wel in hem, maar toch niet zonder hem bewerkt. En ik zou willen zeggen, dat zoo iets veel grooter is, dan een hemel en een aarde scheppen: « want de hemel en de aarde zullen voorbijgaan », het heil en de rechtvaardigmaking der gepraedestineerden zullen echter blijven. — Maar in den hemel zijn de werken der engelen Christus' werken. Doet soms hij, die met Christus aan zijn rechtvaardigmaking meewerkt, grootere dingen, dan die werken? Oordeele wie er toe in staat is of het meer is rechtvaardigen te scheppen, dan zondaars rechtvaardig te maken. Voorzeker, als voor beide een even groote macht vereischt wordt, dan is toch zeker het eene een uiting van grootere barmhartigheid.445En ook dit valt nog op, dat Hij die grotere werken door de Apostelen verrichtte; en toch heeft Hij hen niet alleen bedoeld, toen Hij zeide: “Wie in Mij gelooft”. Luistert dus: “Wie in Mij gelooft, ook hij zal de werken doen die Ik zelf verricht”. Eerst zal Ik ze doen, daarna zal ook hij ze doen: want Ik doe ze, opdat hij ze zou kunnen verrichten. Welke werken? Wat anders, dan de rechtvaardigmaking van de zondaar? Wat Christus wel in hem, maar toch niet zonder hem bewerkt. En ik zou willen zeggen, dat zo iets veel groter is, dan een hemel en een aarde scheppen: “want de hemel en de aarde zullen voorbijgaan”, het heil en de rechtvaardigmaking van de gepredestineerden zullen echter blijven. — Maar in de hemel zijn de werken van de engelen Christus' werken. Doet soms hij, die met Christus aan zijn rechtvaardigmaking meewerkt, grotere dingen, dan die werken? Oordele wie er toe in staat is of het meer is rechtvaardigen te scheppen, dan zondaars rechtvaardig te maken. Voorzeker, als voor beide een even grote macht vereist wordt, dan is toch zeker het ene een uiting van grotere barmhartigheid.

Maar om al de werken van Christus te begrijpen, waar Hij zegt « grootere dan deze zal hij doen », daartoe dwingt ons geen enkele noodzakelijkheid. Want wellicht bedoelde Hij die, welke Hij op dat oogenblik verrichtte. Toen echter, verkondigde Hij geloofswaarheden; en inderdaad is het van minder waarde woorden van 446gerechtigheid te prediken, wat Hij buiten ons om deed, dan een zondaar rechtvaardig te maken, wat Hij zoo in ons uitwerkt, dat wij er zelf aan medewerken ».Maar om al de werken van Christus te begrijpen, waar Hij zegt “grotere dan deze zal hij doen”, daartoe dwingt ons geen enkele noodzakelijkheid. Want wellicht bedoelde Hij die, welke Hij op dat ogenblik verrichtte. Toen echter, verkondigde Hij geloofswaarheden; en inderdaad is het van minder waarde woorden van 446gerechtigheid te prediken, wat Hij buiten ons om deed, dan een zondaar rechtvaardig te maken, wat Hij zo in ons uitwerkt, dat wij er zelf aan medewerken”.

3. Wanneer een of ander bizonder werk, iets geheel eigens is van wie het verricht, dan kan men door dat bizondere werk de geheele kracht van den bewerker bewijzen: even goed als dat men aantoonen kan, dat iemand mensch is, uit het feit, dat hij redeneert met betrekking tot onverschillig welke bizondere stelling ook. Want redeneeren is iets eigens van den mensch. En op gelijke wijze is, daar het alleen aan God toekomt uit eigen kracht wonderen te doen, voldoende aangetoond, dat Christus God is uit ieder wonder, dat Hij uit eigen kracht verricht heeft.3. Wanneer een of ander bizonder werk, iets geheel eigens is van wie het verricht, dan kan men door dat bizondere werk de gehele kracht van de bewerker bewijzen: even goed als dat men aantonen kan, dat iemand mens is, uit het feit, dat hij redeneert met betrekking tot onverschillig welke bizondere stelling ook. Want redeneren is iets eigens van de mens. En op gelijke wijze is, daar het alleen aan God toekomt uit eigen kracht wonderen te doen, voldoende aangetoond, dat Christus God is uit ieder wonder, dat Hij uit eigen kracht verricht heeft.