Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Iets wat men niet verschuldigd is aan een ander, is in eigenlijken zin niet het zijne, ook al was het eens van hem. En bijgevolg, wanneer iemand aan een ander geeft wat hij hem niet verschuldigd is, lijkt dat veeleer een nieuwe schenking te zijn dan wel een teruggave. Toch lijkt 129het eenigszins op een teruggave, omdat de zaak, materieel genomen, dezelfde is. Vanuit het formeel oogpunt der rechtvaardigheid echter beschouwd, nl. het aan-iemand-toekomen, is zij niet dezelfde. Daarom is hier geen spraak van teruggave in eigenlijken zin.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Iets wat men niet verschuldigd is aan een ander, is in eigenlijke zin niet het zijne, ook al was het eens van hem. En bijgevolg, wanneer iemand aan een ander geeft wat hij hem niet verschuldigd is, lijkt dat veeleer een nieuwe schenking te zijn dan wel een teruggave. Toch lijkt 129het enigszins op een teruggave, omdat de zaak, materieel genomen, dezelfde is. Vanuit het formeel oogpunt van de rechtvaardigheid echter beschouwd, nl. het aan-iemand-toekomen, is zij niet dezelfde. Daarom is hier geen spraak van teruggave in eigenlijke zin.

2. Het woord teruggave, voor zoover het een herhaling insluit, veronderstelt de eenzelvigheid van het ding. En daarom lijkt de teruggave, naar de oorspronkelijke beteekenis van het woord, voornamelijk daar plaats te grijpen, waar het gaat over uitwendige dingen, die van den een op den ander kunnen overgaan, hoewel zij, zoo naar de wezenheid als naar het eigendomsrecht, dezelfde blijven. Evenals echter het woord ruiling van dergelijke dingen werd overgebracht op het handelen en ondergaan — wat betrekking heeft op eerbetuiging of beleediging van een persoon, op zijn nadeel of voordeel, — evenzoo werd het woord teruggave toegepast op datgene wat, ofschoon het niet blijft in werkelijkheid, toch blijvend is in zijn uitwerksel; dit uitwerksel kan lichamelijk zijn, b.v. wanneer het lichaam door slagen wordt gekwetst; ofwel in de meening der menschen, b.v. wanneer iemand door een lasterend woord eerloos blijft, of in zijn eer benadeeld.2. Het woord teruggave, voor zover het een herhaling insluit, veronderstelt de eenzelvigheid van het ding. En daarom lijkt de teruggave, naar de oorspronkelijke betekenis van het woord, voornamelijk daar plaats te grijpen, waar het gaat over uitwendige dingen, die van de een op de ander kunnen overgaan, hoewel zij, zo naar de wezenheid als naar het eigendomsrecht, dezelfde blijven. Evenals echter het woord ruiling van dergelijke dingen werd overgebracht op het handelen en ondergaan — wat betrekking heeft op eerbetuiging of belediging van een persoon, op zijn nadeel of voordeel, — evenzo werd het woord teruggave toegepast op datgene wat, ofschoon het niet blijft in werkelijkheid, toch blijvend is in zijn uitwerksel; dit uitwerksel kan lichamelijk zijn, bv. wanneer het lichaam door slagen wordt gekwetst; ofwel in de mening van de mensen, bv. wanneer iemand door een lasterend woord eerloos blijft, of in zijn eer benadeeld.

3. De vergoeding, die een verdeeler geeft aan iemand aan 130wien hij minder gaf dan hem toekwam, wordt bepaald door een zaakvergelijking, zoodat hem des te meer gegeven wordt, als hij minder kreeg dan hem toekwam. En daarom valt dit reeds onder de ruilrechtvaardigheid.3. De vergoeding, die een verdeler geeft aan iemand aan 130wie hij minder gaf dan hem toekwam, wordt bepaald door een zaakvergelijking, zodat hem des te meer gegeven wordt, als hij minder kreeg dan hem toekwam. En daarom valt dit reeds onder de ruilrechtvaardigheid.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. In gevallen waarin geen gelijkwaardige vergoeding kan gegeven worden, volstaat het te vergoeden wat mogelijk is: zooals blijkt « bij de eerbetuiging tegenover God en de ouders », naar het gezegde van den 133Wijsgeer. En bijgevolg, wanneer het ontnomene niet kan worden teruggegeven door iets gelijkwaardigs, moet de vergoeding geschieden voor zoover ze mogelijk is. Wanneer b.v. iemand aan een ander een lidmaat zou ontnomen hebben, moet hij hem vergoeden in geld of door eenige eerbetuiging, naar het oordeel van een rechtschapen mensch, en rekening houdend met de levensvoorwaarden van beide personen.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. In gevallen waarin geen gelijkwaardige vergoeding kan gegeven worden, volstaat het te vergoeden wat mogelijk is: zoals blijkt “bij de eerbetuiging tegenover God en de ouders”, naar het gezegde van de 133Wijsgeer. En bijgevolg, wanneer het ontnomene niet kan worden teruggegeven door iets gelijkwaardigs, moet de vergoeding geschieden voor zover ze mogelijk is. Wanneer bv. iemand aan een ander een lidmaat zou ontnomen hebben, moet hij hem vergoeden in geld of door enige eerbetuiging, naar het oordeel van een rechtschapen mens, en rekening houdend met de levensvoorwaarden van beide personen.

2. Iemand kan andermans faam ontnemen op drie manieren. Ten eerste, door op rechtvaardige wijze de waarheid te zeggen: b.v. wanneer iemand, met inachtneming van de vereischte voorwaarden, andermans misdaad openbaar maakt. En dan is hij niet gehouden tot eerherstel. Ten tweede, door op onrechtvaardige wijze onwaarheid te zeggen. En dan is men gehouden tot eerherstel, door te bekennen onwaarheid te hebben gezegd. Ten derde, door waarheid te spreken, maar op onrechtvaardige wijze: b.v. wanneer iemand andermans misdaad openbaar maakt, zonder inachtneming van de vereischte voorwaarden. En dan is hij gehouden tot eerherstel, voor zoover het mogelijk is, zonder echter te liegen: b.v. door te zeggen dat hij zich slecht uitdrukte, of dat hij hem onrechtvaardig belasterd heeft. Ofwel, indien hij geen eerherstel kan doen, moet hij hem op een andere wijze vergoeden, zooals elders gezegd is (1e Antw.).2. Iemand kan andermans faam ontnemen op drie manieren. Ten eerste, door op rechtvaardige wijze de waarheid te zeggen: bv. wanneer iemand, met inachtneming van de vereiste voorwaarden, andermans misdaad openbaar maakt. En dan is hij niet gehouden tot eerherstel. Ten tweede, door op onrechtvaardige wijze onwaarheid te zeggen. En dan is men gehouden tot eerherstel, door te bekennen onwaarheid te hebben gezegd. Ten derde, door waarheid te spreken, maar op onrechtvaardige wijze: bv. wanneer iemand andermans misdaad openbaar maakt, zonder inachtneming van de vereiste voorwaarden. En dan is hij gehouden tot eerherstel, voor zover het mogelijk is, zonder echter te liegen: bv. door te zeggen dat hij zich slecht uitdrukte, of dat hij hem onrechtvaardig belasterd heeft. Ofwel, indien hij geen eerherstel kan doen, moet hij hem op een andere wijze vergoeden, zoals elders gezegd is (1e Antw.).

1343. Een beleedigende handeling kan niet ongedaan worden gemaakt. Toch kan haar gevolg, nl. de vermindering van de persoonswaardigheid in de meening van de menschen, hersteld worden door eerbetuiging.1343. Een beledigende handeling kan niet ongedaan worden gemaakt. Toch kan haar gevolg, nl. de vermindering van de persoonswaardigheid in de mening van de mensen, hersteld worden door eerbetuiging.

4. Op velerlei wijzen kan iemand een ander beletten een prebende te ontvangen. Ten eerste, op rechtvaardige wijze: b.v. als hij bewerkt, dat ze gegeven wordt aan een waardiger persoon, en daarbij enkel de eer van God of het nut van de kerk op het oog heeft. En in dat geval is hij geenszins gehouden tot teruggave of tot welke vergoeding ook. — Ten tweede, op onrechtvaardige wijze: b.v. wanneer hij om reden van haat, of wraak, of iets dergelijks, het nadeel van den betrokken persoon beoogt. En indien hij in dit geval belet, dat de prebende aan een waardig persoon gegeven wordt, door aan te raden ze hem niet te geven, alvorens vastgesteld werd dat ze hem zal worden gegeven, is hij gehouden tot een zekere vergoeding, met inachtneming van de waardigheid der personen en der zaak, naar het oordeel van een wijze; toch is hij niet gehouden tot een gelijkwaardige vergoeding, omdat de belanghebbende de prebende nog niet had verworven, en er op velerlei wijzen beletselen konden ontstaan. — Indien het echter reeds vastgesteld was aan wien de prebende zou worden verleend, en iemand om een 135onvoldoende reden, bewerkt dat de zaak herroepen wordt, dan ware dat hetzelfde of hij zou hem zijn bezit ontnemen. En bijgevolg is hij gehouden tot gelijkwaardige vergoeding, echter naar zijn vermogen.4. Op velerlei wijzen kan iemand een ander beletten een prebende te ontvangen. Ten eerste, op rechtvaardige wijze: bv. als hij bewerkt, dat ze gegeven wordt aan een waardiger persoon, en daarbij enkel de eer van God of het nut van de kerk op het oog heeft. En in dat geval is hij geenszins gehouden tot teruggave of tot welke vergoeding ook. — Ten tweede, op onrechtvaardige wijze: bv. wanneer hij om reden van haat, of wraak, of iets dergelijks, het nadeel van de betrokken persoon beoogt. En indien hij in dit geval belet, dat de prebende aan een waardig persoon gegeven wordt, door aan te raden ze hem niet te geven, alvorens vastgesteld werd dat ze hem zal worden gegeven, is hij gehouden tot een zekere vergoeding, met inachtneming van de waardigheid van de personen en van de zaak, naar het oordeel van een wijze; toch is hij niet gehouden tot een gelijkwaardige vergoeding, omdat de belanghebbende de prebende nog niet had verworven, en er op velerlei wijzen beletselen konden ontstaan. — Indien het echter reeds vastgesteld was aan wie de prebende zou worden verleend, en iemand om een 135onvoldoende reden, bewerkt dat de zaak herroepen wordt, dan ware dat hetzelfde of hij zou hem zijn bezit ontnemen. En bijgevolg is hij gehouden tot gelijkwaardige vergoeding, echter naar zijn vermogen.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Hieruit blijkt het antwoord op de eerste bedenking, daar die wet de straf bepaalt, die door den rechter moet worden opgelegd. En hoewel na de komst van Christus niemand gehouden is tot het naleven van de rechterlijke voorschriften (uit het Oude Verbond), zooals boven gezegd is (I. II. 104e Kw. 3e Art.), toch kan hetzelfde of iets dergelijks, vastgesteld zijn door de menschelijke wet.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Hieruit blijkt het antwoord op de eerste bedenking, daar die wet de straf bepaalt, die door de rechter moet worden opgelegd. En hoewel na de komst van Christus niemand gehouden is tot het naleven van de rechterlijke voorschriften (uit het Oude Verbond), zoals boven gezegd is (1-2 104e Kw. 3e Art.), toch kan hetzelfde of iets dergelijks, vastgesteld zijn door de menselijke wet.

2. Zachaeus spreekt daar als iemand, die meer wil doen dan wordt geëischt. Daarom zeide hij ook vooraf: « Zie Heer, de helft van mijn vermogen schenk ik aan de armen ».2. Zacheüs spreekt daar als iemand, die meer wil doen dan wordt geëist. Daarom zeide hij ook vooraf: “Zie Heer, de helft van mijn vermogen schenk ik aan de armen”.

3. De rechter mag, in zijn veroordeeling, op rechtmatige wijze 138iets meer opeischen, als straf: hoewel hiertoe vóór de veroordeeling geen verplichting bestond.3. De rechter mag, in zijn veroordeling, op rechtmatige wijze 138iets meer opeisen, als straf: hoewel hiertoe vóór de veroordeling geen verplichting bestond.

Antwoord op de Bedenkingen. — Hieruit blijkt het antwoord op de eerste en tweede bedenking. Want hij, die op zijn akker zaad uitstrooit, bezit nog niet metterdaad den oogst, maar alleen in vermogen; en evenzoo hij, die geld bezit, heeft nog niet metterdaad de winst, maar alleen in mogelijkheid; en aan beiden kunnen op veelvuldige wijze beletselen worden gesteld.Antwoord op de Bedenkingen. — Hieruit blijkt het antwoord op de eerste en tweede bedenking. Want hij, die op zijn akker zaad uitstrooit, bezit nog niet metterdaad de oogst, maar alleen in vermogen; en evenzo hij, die geld bezit, heeft nog niet metterdaad de winst, maar alleen in mogelijkheid; en aan beiden kunnen op veelvuldige wijze beletselen worden gesteld.

1413. God eischt van den mensch niets anders op, dan het goede waarvan Hijzelf in ons het zaad heeft neergelegd. En daarom moet dat woord worden verklaard met betrekking tot den slechten dienaar, die dacht niets van een ander te hebben ontvangen. Ofwel moet men het zoo verstaan, dat God van ons de vrucht opeischt van de gaven, die zoowel van Hem als van ons is: hoewel de gaven van God komen, zonder ons.1413. God eist van de mens niets anders op, dan het goede waarvan Hijzelf in ons het zaad heeft neergelegd. En daarom moet dat woord worden verklaard met betrekking tot de slechte dienaar, die dacht niets van een ander te hebben ontvangen. Ofwel moet men het zo verstaan, dat God van ons de vrucht opeist van de gaven, die zowel van Hem als van ons is: hoewel de gaven van God komen, zonder ons.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Wanneer de zaak, die moet worden teruggegeven, zeer schadelijk blijkt te zijn voor hem aan wien zij moet worden teruggegeven, of voor een ander, dan moet zij niet worden teruggegeven: de teruggave immers 144heeft tot doel het nut van hem aan wien iets teruggegeven wordt; want alle bezit wordt als nuttig aanzien. Toch moet hij, die iets van een ander heeft, het zich niet toeëigenen: maar wel bewaren om het te rechter tijd terug te geven, ofwel het aan een ander toevertrouwen in verzekerde bewaring.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Wanneer de zaak, die moet worden teruggegeven, zeer schadelijk blijkt te zijn voor hem aan wie zij moet worden teruggegeven, of voor een ander, dan moet zij niet worden teruggegeven: de teruggave immers 144heeft tot doel het nut van hem aan wie iets teruggegeven wordt; want alle bezit wordt als nuttig aanzien. Toch moet hij, die iets van een ander heeft, het zich niet toeëigenen: maar wel bewaren om het te rechter tijd terug te geven, ofwel het aan een ander toevertrouwen in verzekerde bewaring.

2. Men kan iets op onwettige wijze geven op twee manieren. Ten eerste, omdat het geven zelf ongeoorloofd is en tegen de wet: zooals blijkt bij iemand, die op simonistische wijze iets geeft. Zoo iemand verdient te verliezen wat hij geeft: daarom moet hem hiervoor niets worden teruggegeven. En daar ook hij, die ontving, tegen de wet in ontving, mag hij het ontvangene niet voor zich behouden, maar moet het gebruiken voor goede werken. Ten tweede geeft iemand iets op onwettige wijze, omdat hij geeft voor een onwettige zaak, hoewel het geven zelf niet onwettig is: zooals wanneer iemand aan een lichtekooi den prijs voor ontucht betaalt. Daarom mag die vrouw voor zich houden wat haar gegeven werd: doch wanneer zij door bedrog of list te veel aftroggelde, is zij verplicht tot teruggave aan den betrokken persoon.2. Men kan iets op onwettige wijze geven op twee manieren. Ten eerste, omdat het geven zelf ongeoorloofd is en tegen de wet: zoals blijkt bij iemand, die op simonistische wijze iets geeft. Zo iemand verdient te verliezen wat hij geeft: daarom moet hem hiervoor niets worden teruggegeven. En daar ook hij, die ontving, tegen de wet in ontving, mag hij het ontvangene niet voor zich behouden, maar moet het gebruiken voor goede werken. Ten tweede geeft iemand iets op onwettige wijze, omdat hij geeft voor een onwettige zaak, hoewel het geven zelf niet onwettig is: zoals wanneer iemand aan een lichtekooi de prijs voor ontucht betaalt. Daarom mag die vrouw voor zich houden wat haar gegeven werd: doch wanneer zij door bedrog of list te veel aftroggelde, is zij verplicht tot teruggave aan de betrokken persoon.

3. Wanneer de persoon aan wien iets moet worden teruggegeven heelemaal onbekend is, dan moet men teruggeven voor zoover dat mogelijk is, nl. door het als aalmoes weg te geven voor de zaligheid van den bezitter, hetzij hij gestorven is, hetzij 145hij leeft; toch moet een nauwkeurig onderzoek omtrent den persoon aan wien moet worden teruggegeven, voorafgaan. — Wanneer hij aan wien de teruggave moest worden gedaan gestorven is, dan moet zij geschieden aan zijn erfgenaam, die beschouwd wordt als één persoon met hem uit te maken. Wanneer hij veraf is, dan moet hem worden overgemaakt wat hem verschuldigd is, vooral wanneer het gaat om een zaak van groote waarde, en zij gemakkelijk kan worden overgemaakt. Anders moet zij op een verzekerde plaats worden gebracht om voor hem te worden bewaard, en hiervan moet aan den eigenaar kennis worden gegeven.3. Wanneer de persoon aan wie iets moet worden teruggegeven helemaal onbekend is, dan moet men teruggeven voor zover dat mogelijk is, nl. door het als aalmoes weg te geven voor de zaligheid van de bezitter, hetzij hij gestorven is, hetzij 145hij leeft; toch moet een nauwkeurig onderzoek omtrent de persoon aan wie moet worden teruggegeven, voorafgaan. — Wanneer hij aan wie de teruggave moest worden gedaan gestorven is, dan moet zij geschieden aan zijn erfgenaam, die beschouwd wordt als één persoon met hem uit te maken. Wanneer hij veraf is, dan moet hem worden overgemaakt wat hem verschuldigd is, vooral wanneer het gaat om een zaak van grote waarde, en zij gemakkelijk kan worden overgemaakt. Anders moet zij op een verzekerde plaats worden gebracht om voor hem te worden bewaard, en hiervan moet aan de eigenaar kennis worden gegeven.

4. Van hetgeen iemand in eigendom bezit, moet hij meer vergelden aan zijn ouders of aan hen van wie hij groote weldaden heeft ontvangen. Toch moet niemand aan een weldoener vergoeden van andermans bezit, wat zou gebeuren als hij aan den een geeft wat hij aan den ander verschuldigd is; tenzij misschien in geval van uitersten nood, waarin iemand andermans bezit zou mogen en moeten ontvreemden, om zijn vader voort te helpen.4. Van hetgeen iemand in eigendom bezit, moet hij meer vergelden aan zijn ouders of aan hen van wie hij grote weldaden heeft ontvangen. Toch moet niemand aan een weldoener vergoeden van andermans bezit, wat zou gebeuren als hij aan de een geeft wat hij aan de ander verschuldigd is; tenzij misschien in geval van uitersten nood, waarin iemand andermans bezit zou mogen en moeten ontvreemden, om zijn vader voort te helpen.

5. Een prelaat kan op driedubbele wijze het goed van de kerk ontvreemden. Ten eerste, wanneer hij zich een kerkelijk goed, voor een ander bestemd, wederrechtelijk zou toeëigenen: b.v. wanneer een bisschop zich het goed van het kapittel zou toeëigenen. In dit geval is het duidelijk, dat hij het moet teruggeven 146door het over te leveren in de handen van hen, aan wie het in rechte toekomt. — Ten tweede, door een kerkelijk goed, dat aan zijn zorgen was toevertrouwd, aan een ander over te maken: b.v. aan een familielid of aan een vriend. En in dit geval moet hij het aan de kerk teruggeven, en er zelf voor zorgen, dat het aan zijn opvolger overgaat. — Ten derde kan een prelaat een kerkelijk goed enkel in den geest ontvreemden, wanneer hij nl. begint te verlangen het goed in eigendom te bezitten, en niet in naam van de kerk. En dan moet de teruggave geschieden door het afleggen van dat verlangen.5. Een prelaat kan op driedubbele wijze het goed van de kerk ontvreemden. Ten eerste, wanneer hij zich een kerkelijk goed, voor een ander bestemd, wederrechtelijk zou toeëigenen: bv. wanneer een bisschop zich het goed van het kapittel zou toeëigenen. In dit geval is het duidelijk, dat hij het moet teruggeven 146door het over te leveren in de handen van hen, aan wie het in rechte toekomt. — Ten tweede, door een kerkelijk goed, dat aan zijn zorgen was toevertrouwd, aan een ander over te maken: bv. aan een familielid of aan een vriend. En in dit geval moet hij het aan de kerk teruggeven, en er zelf voor zorgen, dat het aan zijn opvolger overgaat. — Ten derde kan een prelaat een kerkelijk goed enkel in de geest ontvreemden, wanneer hij nl. begint te verlangen het goed in eigendom te bezitten, en niet in naam van de kerk. En dan moet de teruggave geschieden door het afleggen van dat verlangen.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Het doel van de teruggave bestaat niet voornamelijk hierin, dat hij die meer heeft dan hem toekomt zou ophouden dat te bezitten: maar wel dat aan hem die minder heeft, bijgegeven wordt. Daarom heeft er geen teruggave plaats bij die dingen, die de een kan ontvangen van den ander zonder dat deze er schade door lijdt; zoo b.v. wanneer iemand licht krijgt van een andermans kandelaar. En bijgevolg is hij die ontnam — hoewel hij het ontnomene niet meer heeft, daar hij het aan een ander overliet — toch tot teruggave gehouden, omdat de andere van zijn goed beroofd wordt: hij die de zaak ontnam is tot teruggave verplicht, om wille van zijn wederrechtelijke daad; en hij die de zaak heeft, om wille van de zaak zelf.Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Het doel van de teruggave bestaat niet voornamelijk hierin, dat hij die meer heeft dan hem toekomt zou ophouden dat te bezitten: maar wel dat aan hem die minder heeft, bijgegeven wordt. Daarom heeft er geen teruggave plaats bij die dingen, die de een kan ontvangen van de ander zonder dat deze er schade door lijdt; zo bv. wanneer iemand licht krijgt van een andermans kandelaar. En bijgevolg is hij die ontnam — hoewel hij het ontnomene niet meer heeft, daar hij het aan een ander overliet — toch tot teruggave gehouden, omdat de andere van zijn goed beroofd wordt: hij die de zaak ontnam is tot teruggave verplicht, om wille van zijn wederrechtelijke daad; en hij die de zaak heeft, om wille van de zaak zelf.

1502. Hoewel de mensch niet verplicht is zijn misdrijf aan de menschen bekend te maken, toch is hij gehouden dat misdrijf aan God te openbaren in de biecht. En zoo mag hij de teruggave van andermans goed volbrengen door den priester, aan wien hij zijn biecht spreekt.1502. Hoewel de mens niet verplicht is zijn misdrijf aan de mensen bekend te maken, toch is hij gehouden dat misdrijf aan God te openbaren in de biecht. En zo mag hij de teruggave van andermans goed volbrengen door de priester, aan wie hij zijn biecht spreekt.

3. Daar de teruggave voornamelijk tot doel heeft, de schade te herstellen van hem aan wien op onrechtvaardige wijze iets werd ontnomen, daarom zijn de anderen niet meer verplicht terug te geven wanneer één reeds op voldoende wijze teruggaf; veeleer zijn zij gehouden tot uitkeering aan hem die teruggaf, hoewel die mag kwijtschelden.3. Daar de teruggave voornamelijk tot doel heeft, de schade te herstellen van hem aan wie op onrechtvaardige wijze iets werd ontnomen, daarom zijn de anderen niet meer verplicht terug te geven wanneer één reeds op voldoende wijze teruggaf; veeleer zijn zij gehouden tot uitkering aan hem die teruggaf, hoewel die mag kwijtschelden.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Niet alleen zondigt hij, die de zonde bedrijft, maar ook hij, die op gelijk welke wijze oorzaak van de zonde is, hetzij door raadgeving, hetzij door bevel, hetzij op een andere wijze.

2. Hij die feitelijk de voornaamste oorzaak is, is voornamelijk verplicht tot teruggave: eerst en vooral hij die beveelt, daarna de uitvoerder, en vervolgens de anderen in rangorde. Wanneer echter één de teruggave aan hem die schade leed op zich neemt, is geen ander nog verplicht aan denzelfde iets terug te geven: maar zij, die de voornaamste oorzaken zijn in feite, en die de zaak in hun bezit hebben, zijn tot teruggave verplicht aan hen die restitutie deden. Wanneer echter iemand een wederrechtelijke ontvreemding beveelt, die dan toch niet volgt, is hij niet tot teruggave verplicht: want de teruggave heeft voornamelijk als doel, een zaak terug te bezorgen aan hem, die op onrechtvaardige wijze schade leed.

3. Niet altijd is hij, die den roover niet aanklaagt, of den roof niet belet, of den roover niet terechtwijst, tot teruggave verplicht; 155maar alleen wanneer hem dat van ambtswege toekomt, zooals aan de vorsten dezer aarde. Voor hen dreigt hierin niet veel gevaar: zij worden immers met openbare macht begiftigd, opdat zij bewakers van de rechtvaardigheid zouden zijn.3. Niet altijd is hij, die de rover niet aanklaagt, of de roof niet belet, of de rover niet terechtwijst, tot teruggave verplicht; 155maar alleen wanneer hem dat van ambtswege toekomt, zoals aan de vorsten van deze aarde. Voor hen dreigt hierin niet veel gevaar: zij worden immers met openbare macht begiftigd, opdat zij bewakers van de rechtvaardigheid zouden zijn.

Antwoord op de Bedenkingen. — 1. Hoewel het voorschrift over de verplichting van teruggave gebiedend is naar zijn vorm, sluit het toch een verbiedend gebod in, waardoor het ons verboden wordt het goed van een ander te behouden.

2. Wanneer iemand niet in staat is onmiddellijk restitutie te doen, ontslaat die onmacht zelf hem van de onmiddellijke teruggave: evenals hij heelemaal van teruggave ontslagen is, wanneer hij heelemaal onmachtig is. Toch moet hij zelf, of door een ander, kwijtschelding of verdaging vragen aan hem aan wien hij verplichting heeft.2. Wanneer iemand niet in staat is onmiddellijk restitutie te doen, ontslaat die onmacht zelf hem van de onmiddellijke teruggave: evenals hij helemaal van teruggave ontslagen is, wanneer hij helemaal onmachtig is. Toch moet hij zelf, of door een ander, kwijtschelding of verdaging vragen aan hem aan wie hij verplichting heeft.

3. Daar het verwaarloozen van gelijk welke omstandigheid in strijd is met de deugd moet zij als bepaald beschouwd worden, en moet die omstandigheid worden in acht genomen. En daar 158door het verdagen van de teruggave, de zonde van onrechtvaardig-behouden wordt bedreven, wat met de deugd van rechtvaardigheid in strijd is, is het noodzakelijk dat de tijd bepaald is, zoodat de teruggave onmiddellijk moet gebeuren.3. Daar het verwaarlozen van gelijk welke omstandigheid in strijd is met de deugd moet zij als bepaald beschouwd worden, en moet die omstandigheid worden in acht genomen. En daar 158door het verdagen van de teruggave, de zonde van onrechtvaardig-behouden wordt bedreven, wat met de deugd van rechtvaardigheid in strijd is, is het noodzakelijk dat de tijd bepaald is, zodat de teruggave onmiddellijk moet gebeuren.