Leerstelling. — De zedelijke voorschriften zijn onderscheiden van de ceremonieel-voorschriften en van de rechtsregels. Immers de zedelijke voorschriften gaan over die dingen, die op zichzelf betrekking hebben op de goede zeden. Daar nu de menschelijke zeden een verhouding zeggen tot de rede, die het eigen beginsel is van de menschelijke daden, worden die zeden goed genoemd, die met de rede overeenkomen; verkeerd echter, die met de rede in tegenspraak zijn. Evenals nu ieder oordeel van de beschouwende rede uitgaat van de natuurlijke kennis der eerste beginselen, zoo ook gaat ieder oordeel van de praktische rede uit van sommige van nature gekende beginselen, gelijk hierboven gezegd is (XCIVe Kw., 2e en 4e Art.), waarvan men op verschillende manieren kan uitgaan om over verschillende zaken te oordeelen. Immers sommige zaken liggen in de menschelijke daden zóó uitdrukkelijk uitgedrukt, dat ze onmiddellijk met weinig nadenken door middel van die algemeene en eerste beginselen 236kunnen worden aanvaard of verworpen. Andere zaken echter zijn er, die niet kunnen beoordeeld worden dan na lang nadenken over verschillende omstandigheden, voor welke aandachtige studie niet iedereen geschikt is, maar slechts wijze menschen; evenals ook de studie van de bijzondere gevolgtrekkingen der wetenschappen niet onder het bereik valt van eenieder, maar slechts van de wijsgeeren. Weer andere dingen zijn er, die de mensch alleen kan beoordeelen, wanneer hij geholpen wordt door goddelijke leering, zooals dit het geval is bij de geloofswaarheden.Leerstelling. — De zedelijke voorschriften zijn onderscheiden van de ceremonieel-voorschriften en van de rechtsregels. Immers de zedelijke voorschriften gaan over die dingen, die op zichzelf betrekking hebben op de goede zeden. Daar nu de menselijke zeden een verhouding zeggen tot de rede, die het eigen beginsel is van de menselijke daden, worden die zeden goed genoemd, die met de rede overeenkomen; verkeerd echter, die met de rede in tegenspraak zijn. Evenals nu ieder oordeel van de beschouwende rede uitgaat van de natuurlijke kennis van de eerste beginselen, zo ook gaat ieder oordeel van de praktische rede uit van sommige van nature gekende beginselen, gelijk hierboven gezegd is (94e Kw., 2e en 4e Art.), waarvan men op verschillende manieren kan uitgaan om over verschillende zaken te oordelen. Immers sommige zaken liggen in de menselijke daden zó uitdrukkelijk uitgedrukt, dat ze onmiddellijk met weinig nadenken door middel van die algemene en eerste beginselen 236kunnen worden aanvaard of verworpen. Andere zaken echter zijn er, die niet kunnen beoordeeld worden dan na lang nadenken over verschillende omstandigheden, voor welke aandachtige studie niet iedereen geschikt is, maar slechts wijze mensen; evenals ook de studie van de bijzondere gevolgtrekkingen van de wetenschappen niet onder het bereik valt van eenieder, maar slechts van de wijsgeren. Weer andere dingen zijn er, die de mens alleen kan beoordelen, wanneer hij geholpen wordt door goddelijke lering, zoals dit het geval is bij de geloofswaarheden.

Het blijkt dus dat, aangezien de zedelijke voorschriften over die zaken gaan, die betrekking hebben op de goede zeden, en daar de goede zeden die zijn, welke met de rede overeenkomen — ieder oordeel van de menschelijke rede toch wordt eenigszins van de natuurlijke rede afgeleid — al de zedelijke voorschriften noodzakelijk vallen onder de natuurwet, maar op verschillende wijze. Want er zijn sommige dingen, waarover de natuurlijke rede terstond oordeelt, dat ze gedaan moeten worden of niet gedaan mogen worden, zooals : « Eer uw vader en moeder », en « Gij zult niet dooden; gij zult niet stelen », en dergelijke gevallen absoluut onder de natuurwet. Andere zijn er, waarvan de wijzen door scherpzinniger 237studie oordeelen, dat ze moeten worden onderhouden. Deze vallen zóó onder de natuurwet, dat ze leering noodig hebben, die de wijzen aan de minderen moeten geven; zooals b. v. : « Voor een grijsaard moet gij het hoofd buigen, en den ouderdom zult gij eeren », en dergelijke. Weer andere zijn er, die de menschen niet kunnen beoordeelen zonder Gods leering, waardoor wij onderricht worden in de goddelijke dingen, zooals b. v. : « Gij zult u geen beeld maken, noch eenige gelijkenis », of : « Gij zult den naam van God niet ijdel gebruiken ».Het blijkt dus dat, aangezien de zedelijke voorschriften over die zaken gaan, die betrekking hebben op de goede zeden, en daar de goede zeden die zijn, welke met de rede overeenkomen — ieder oordeel van de menselijke rede toch wordt enigszins van de natuurlijke rede afgeleid — al de zedelijke voorschriften noodzakelijk vallen onder de natuurwet, maar op verschillende wijze. Want er zijn sommige dingen, waarover de natuurlijke rede terstond oordeelt, dat ze gedaan moeten worden of niet gedaan mogen worden, zoals: “Eer uw vader en moeder”, en “Gij zult niet doden; gij zult niet stelen”, en dergelijke gevallen absoluut onder de natuurwet. Andere zijn er, waarvan de wijzen door scherpzinniger 237studie oordelen, dat ze moeten worden onderhouden. Deze vallen zó onder de natuurwet, dat ze lering nodig hebben, die de wijzen aan de minderen moeten geven; zoals bv.: “Voor een grijsaard moet gij het hoofd buigen, en de ouderdom zult gij eren”, en dergelijke. Weer andere zijn er, die de mensen niet kunnen beoordelen zonder Gods lering, waardoor wij onderricht worden in de goddelijke dingen, zoals bv.: “Gij zult u geen beeld maken, noch enige gelijkenis”, of: “Gij zult de naam van God niet ijdel gebruiken”.

Leerstelling. — Daar, zooals hierboven gezegd is (XCe Kw., 2e Art.), de voorschriften der wet geordend zijn tot het algemeen welzijn, moeten de voorschriften der wet verschillen naar de verschillende soorten gemeenschappen. Vandaar leert de Wijsgeer in zijn Politiek (IVe B., Ie H., Nr 5-6), dat er andere wetten gemaakt moeten worden voor een staat, die bestuurd wordt door een koning, en andere voor een staat, die bestuurd wordt door het volk of door enkele machtigen uit een staat. Welnu de gemeenschap, waarop de menschelijke wet gericht is, en die waarop de goddelijke wet gericht is, behooren niet tot dezelfde soort. De menschelijke wet immers is gericht op de burgerlijke gemeenschap, die bestaat uit menschen onderling. De menschen nu zijn tot elkaar geordend door uiterlijke daden, waardoor de menschen zich op elkander betrekken. Die betrekkingen behooren tot de rechtvaardigheid, die krachtens haar wezen de menschelijke gemeenschap leidt. En in dien zin stelt de menschelijke wet alleen voorschriften voor met betrekking tot de daden van rechtvaardigheid. En zoo ze daden 240van andere deugden beveelt, dan doet ze dit slechts voor zoover ze behooren tot de rechtvaardigheid, zooals de Wijsgeer zegt in het Ve Boek zijner Ethica (Ie H., Nr 12 v. v.).Leerstelling. — Daar, zoals hierboven gezegd is (90e Kw., 2e Art.), de voorschriften van de wet geordend zijn tot het algemeen welzijn, moeten de voorschriften van de wet verschillen naar de verschillende soorten gemeenschappen. Vandaar leert de Wijsgeer in zijn Politiek (4e B., 1e H., Nr 5-6), dat er andere wetten gemaakt moeten worden voor een staat, die bestuurd wordt door een koning, en andere voor een staat, die bestuurd wordt door het volk of door enkele machtigen uit een staat. Welnu de gemeenschap, waarop de menselijke wet gericht is, en die waarop de goddelijke wet gericht is, behoren niet tot dezelfde soort. De menselijke wet immers is gericht op de burgerlijke gemeenschap, die bestaat uit mensen onderling. De mensen nu zijn tot elkaar geordend door uiterlijke daden, waardoor de mensen zich op elkander betrekken. Die betrekkingen behoren tot de rechtvaardigheid, die krachtens haar wezen de menselijke gemeenschap leidt. En in die zin stelt de menselijke wet alleen voorschriften voor met betrekking tot de daden van rechtvaardigheid. En zo ze daden 240van andere deugden beveelt, dan doet ze dit slechts voor zover ze behoren tot de rechtvaardigheid, zoals de Wijsgeer zegt in het 5e Boek van zijn Ethica (1e H., Nr 12 v. v.).

De gemeenschap echter, waartoe de goddelijke Wet ordent, is van de menschen tot God, ofwel in dit leven, ofwel in het toekomstig leven. Daarom stelt de goddelijke Wet voorschriften vast omtrent alles waardoor de menschen goed gericht worden tot de gemeenschap met God. De mensch nu is met God verbonden door de rede of den geest, waarin het beeld Gods is, en daarom stelt de goddelijke Wet voorschriften vast met betrekking tot alles, waardoor de rede van den mensch goed geordend is. Welnu dit geschiedt door de daden van alle deugden : de verstandsdeugden toch richten de daden van het verstand, op zichzelf beschouwd; de zedelijke deugden echter richten de daden van het verstand met betrekking tot de innerlijke hartstochten en uiterlijke werkingen. Zoo is het duidelijk, dat het passend is, dat de goddelijke Wet voorschriften voorstelt omtrent de daden van alle deugden; echter zóó, dat sommige, zonder welke de orde van de deugd, die de orde van de rede is, niet kan onderhouden worden, vallen onder de verplichting van het gebod, andere daarentegen, 241die behooren tot het goed-zijn van de volmaakte deugd, vallen onder de raden.De gemeenschap echter, waartoe de goddelijke Wet ordent, is van de mensen tot God, ofwel in dit leven, ofwel in het toekomstig leven. Daarom stelt de goddelijke Wet voorschriften vast omtrent alles waardoor de mensen goed gericht worden tot de gemeenschap met God. De mens nu is met God verbonden door de rede of de geest, waarin het beeld Gods is, en daarom stelt de goddelijke Wet voorschriften vast met betrekking tot alles, waardoor de rede van de mens goed geordend is. Welnu dit geschiedt door de daden van alle deugden: de verstandsdeugden toch richten de daden van het verstand, op zichzelf beschouwd; de zedelijke deugden echter richten de daden van het verstand met betrekking tot de innerlijke hartstochten en uiterlijke werkingen. Zo is het duidelijk, dat het passend is, dat de goddelijke Wet voorschriften voorstelt omtrent de daden van alle deugden; echter zó, dat sommige, zonder welke de orde van de deugd, die de orde van de rede is, niet kan onderhouden worden, vallen onder de verplichting van het gebod, andere daarentegen, 241die behoren tot het goed-zijn van de volmaakte deugd, vallen onder de raden.

Leerstelling. — De voorschriften der Tien Geboden verschillen van de overige geboden der Wet, doordat de voorschriften der Tien Geboden door God zelf aan het volk zijn voorgehouden, terwijl de andere voorschriften door Mozes aan het volk zijn voorgehouden. Die voorschriften dus vallen onder de Tien Geboden, waarvan de mensch rechtstreeks van God de kennis ontvangt. Dergelijke voorschriften zijn die, welke onmiddellijk en met weinig nadenken uit de eerste algemeene beginselen gekend 244kunnen worden; en eveneens die, welke onmiddellijk uit het geloof door goddelijke instorting zijn gekend. Onder de voorschriften der Tien Geboden worden twee soorten van voorschriften niet gerekend, nl. die welke eerste en algemeene beginselen zijn, waarvoor het niet noodig is, dat ze uitgevaardigd worden, tenzij voor zoover ze in de natuurlijke rede ingedrukt zijn als door zichzelf gekend, zooals b. v. dat de mensch niemand kwaad mag doen, en dergelijke; en ook die welke een zorgvuldig onderzoek van wijze menschen uitwijst als overeenkomstig met de rede, want deze komen van God tot het volk, door leering der wijzen. Beide soorten van deze voorschriften nu liggen opgesloten in de Tien Geboden, maar op verschillende wijze. Want die, welke eerste en algemeene beginselen zijn, liggen in de Tien Geboden opgesloten, gelijk een beginsel in de onmiddellijke gevolgtrekkingen; terwijl die, welke door de wijzen gekend worden, er in liggen opgesloten gelijk de gevolgtrekkingen in de beginselen.Leerstelling. — De voorschriften van de Tien Geboden verschillen van de overige geboden van de Wet, doordat de voorschriften van de Tien Geboden door God zelf aan het volk zijn voorgehouden, terwijl de andere voorschriften door Mozes aan het volk zijn voorgehouden. Die voorschriften dus vallen onder de Tien Geboden, waarvan de mens rechtstreeks van God de kennis ontvangt. Dergelijke voorschriften zijn die, welke onmiddellijk en met weinig nadenken uit de eerste algemene beginselen gekend 244kunnen worden; en eveneens die, welke onmiddellijk uit het geloof door goddelijke instorting zijn gekend. Onder de voorschriften van de Tien Geboden worden twee soorten van voorschriften niet gerekend, nl. die welke eerste en algemene beginselen zijn, waarvoor het niet nodig is, dat ze uitgevaardigd worden, tenzij voor zover ze in de natuurlijke rede ingedrukt zijn als door zichzelf gekend, zoals bv. dat de mens niemand kwaad mag doen, en dergelijke; en ook die welke een zorgvuldig onderzoek van wijze mensen uitwijst als overeenkomstig met de rede, want deze komen van God tot het volk, door lering van de wijzen. Beide soorten van deze voorschriften nu liggen opgesloten in de Tien Geboden, maar op verschillende wijze. Want die, welke eerste en algemene beginselen zijn, liggen in de Tien Geboden opgesloten, gelijk een beginsel in de onmiddellijke gevolgtrekkingen; terwijl die, welke door de wijzen gekend worden, er in liggen opgesloten gelijk de gevolgtrekkingen in de beginselen.

Leerstelling. — De Tien Geboden worden door verschillende verschillend onderscheiden. Hesychius immers zegt naar aanleiding van de volgende woorden uit het Boek Leviticus (26, 26) : « Tien vrouwen bakken brood in één oven », dat het voorschrift van de sabbatviering niet valt onder de Tien Geboden, omdat het niet in alle tijden letterlijk moet genomen worden. Hij nu onderscheidt vier geboden die betrekking hebben op God, waarvan het 248eerste is : « Ik ben de Heer uw God », het tweede : « Gij zult geen vreemde goden voor mij hebben ». Zóó onderscheidt ook Hieronymus deze twee naar aanleiding van Osee (10,10) : « Om uwe twee ongerechtigheden ». Het derde is het volgende : « Gij zult U geen gesneden beeld maken »; en het vierde : « Gij zult den naam van uwen God niet ijdel gebruiken ». Zes echter zijn er volgens hem, die betrekking hebben op den naaste, waarvan het eerste is : « Eer vader en moeder », het tweede : « Gij zult niet dooden »; het derde : « Gij zult geen overspel bedrijven »; het vierde : « Gij zult niet stelen »; het vijfde : « Gij zult geen valsche getuigenis geven »; het zesde : « Gij zult niet begeeren ».Leerstelling. — De Tien Geboden worden door verschillende verschillend onderscheiden. Hesychius immers zegt naar aanleiding van de volgende woorden uit het Boek Leviticus (26, 26): “Tien vrouwen bakken brood in één oven”, dat het voorschrift van de sabbatviering niet valt onder de Tien Geboden, omdat het niet in alle tijden letterlijk moet genomen worden. Hij nu onderscheidt vier geboden die betrekking hebben op God, waarvan het 248eerste is: “Ik ben de Heer uw God”, het tweede: “Gij zult geen vreemde goden voor mij hebben”. Zó onderscheidt ook Hieronymus deze twee naar aanleiding van Hosea (10,10): “Om uw twee ongerechtigheden”. Het derde is het volgende: “Gij zult U geen gesneden beeld maken”; en het vierde: “Gij zult de naam van uw God niet ijdel gebruiken”. Zes echter zijn er volgens hem, die betrekking hebben op de naaste, waarvan het eerste is: “Eer vader en moeder”, het tweede: “Gij zult niet doden”; het derde: “Gij zult geen overspel bedrijven”; het vierde: “Gij zult niet stelen”; het vijfde: “Gij zult geen valse getuigenis geven”; het zesde: “Gij zult niet begeren”.

Maar ten eerste schijnt dit onredelijk, dat het gebod van de Sabbatviering in de Tien Geboden zou zijn tusschengeschoven, indien het in het geheel niet tot de Tien Geboden behoort. En ten tweede, dat het gebod : « Ik ben de Heer uw God », en het gebod : « Gij zult geen vreemde Goden hebben », denzelfden zin schijnen te hebben en onder hetzelfde gebod schijnen te vallen, aangezien Mattheus (6,24) zegt : « Niemand kan twee Heeren dienen ». Vandaar vat Origenes, die ook vier geboden met betrekking tot God aanneemt (VIIIe Homelie op het Boek 249Exodus) die twee als één gebod op; het tweede gebod is volgens hem : « Gij zult geen gesneden beeld maken »; het derde : « Gij zult den naam van God niet ijdel gebruiken »; en het vierde : « Gedenkt dat gij den Sabbat heiligt ». De overige zes neemt hij gelijk Hesychius. Maar daar het maken van een gesneden beeld of gelijkenis alleen verboden is, opdat zij niet als goden zouden vereerd worden (want God beval, dat men in het tabernakel een beeld moest maken van Seraphijnen, zooals in Exodus 25, 8 vv. gezegd wordt), is de opvatting van Augustinus, die het gebod : « Gij zult geen vreemde goden hebben », en het gebod : « Gij zult geen gesneden beeld maken » onder één gebod neemt, redelijker. Op gelijke wijze valt de begeerte naar de vereeniging met eens anders vrouw onder de begeerte van het vleesch; de begeerte echter van andere zaken, die men wil bezitten, valt onder de begeerte der oogen. Vandaar ook vat Augustinus de twee geboden, waarbij verboden wordt eens anders goed, of eens anders vrouw te begeeren als twee verschillende geboden op. Aldus neemt hij drie geboden aan, die betrekking hebben op God, en zeven betrekkelijk den naaste, en dit is de beste verdeeling.Maar ten eerste schijnt dit onredelijk, dat het gebod van de Sabbatviering in de Tien Geboden zou zijn tussengeschoven, indien het in het geheel niet tot de Tien Geboden behoort. En ten tweede, dat het gebod: “Ik ben de Heer uw God”, en het gebod: “Gij zult geen vreemde Goden hebben”, dezelfde zin schijnen te hebben en onder hetzelfde gebod schijnen te vallen, aangezien Matteüs (6,24) zegt: “Niemand kan twee Heren dienen”. Vandaar vat Origenes, die ook vier geboden met betrekking tot God aanneemt (8e Homelie op het Boek 249Exodus) die twee als één gebod op; het tweede gebod is volgens hem: “Gij zult geen gesneden beeld maken”; het derde: “Gij zult de naam van God niet ijdel gebruiken”; en het vierde: “Gedenkt dat gij de Sabbat heiligt”. De overige zes neemt hij gelijk Hesychius. Maar daar het maken van een gesneden beeld of gelijkenis alleen verboden is, opdat zij niet als goden zouden vereerd worden (want God beval, dat men in het tabernakel een beeld moest maken van Serafijnen, zoals in Exodus 25, 8 vv. gezegd wordt), is de opvatting van Augustinus, die het gebod: “Gij zult geen vreemde goden hebben”, en het gebod: “Gij zult geen gesneden beeld maken” onder één gebod neemt, redelijker. Op gelijke wijze valt de begeerte naar de vereniging met eens anders vrouw onder de begeerte van het vlees; de begeerte echter van andere zaken, die men wil bezitten, valt onder de begeerte van de ogen. Vandaar ook vat Augustinus de twee geboden, waarbij verboden wordt eens anders goed, of eens anders vrouw te begeren als twee verschillende geboden op. Aldus neemt hij drie geboden aan, die betrekking hebben op God, en zeven betrekkelijk de naaste, en dit is de beste verdeling.

255Leerstelling. — Evenals, volgens het hierboven gezegde (2e Art.), de menschelijke wetten den mensch richten tot een menschelijke gemeenschap, zoo richten de goddelijke wetten den mensch tot een gemeenschap of staat van menschen onder God. Hiertoe nu dat iemand zich in een gemeenschap goed gedraagt, worden twee zaken vereischt : ten eerste, dat hij zich goed verhoudt tot hem, die aan het hoofd van de gemeenschap staat; en ten tweede, dat hij zich goed verhoudt tot de overige medeleden van de gemeenschap. In de goddelijke wet moeten dus op de eerste plaats geboden worden opgenomen, die den mensch ordenen tot God, en dan enkele andere geboden, die den mensch ordenen tot zijn evenmenschen, die met hem samenleven onder God.255Leerstelling. — Evenals, volgens het hierboven gezegde (2e Art.), de menselijke wetten de mens richten tot een menselijke gemeenschap, zo richten de goddelijke wetten de mens tot een gemeenschap of staat van mensen onder God. Hiertoe nu dat iemand zich in een gemeenschap goed gedraagt, worden twee zaken vereist: ten eerste, dat hij zich goed verhoudt tot hem, die aan het hoofd van de gemeenschap staat; en ten tweede, dat hij zich goed verhoudt tot de overige medeleden van de gemeenschap. In de goddelijke wet moeten dus op de eerste plaats geboden worden opgenomen, die de mens ordenen tot God, en dan enkele andere geboden, die de mens ordenen tot zijn evenmensen, die met hem samenleven onder God.

Aan het hoofd van een gemeenschap is de mensch drie dingen verschuldigd : ten eerste, getrouwheid; ten tweede, eerbied; en ten derde, dienstbetoon. De getrouwheid aan den meester bestaat hierin, dat de eer van het gezagvoeren niet op een ander wordt overgedragen, en daarop heeft het eerste gebod betrekking, nl. : « Gij zult geen vreemde goden voor mijne oogen hebben ». De eerbied echter tot den meester vereischt, dat hij niet beleedigd wordt, en daarop slaat het tweede gebod, dat luidt : « Gij zult 256den naam van uwen God niet ijdel gebruiken ». Dienstbetoon is men aan den meester verschuldigd, als wedergave voor de weldaden, die de onderdanen van hem ontvangen; en hiertoe behoort het derde gebod over de heiliging van den sabbat, ter gedachtenis aan de schepping der dingen.Aan het hoofd van een gemeenschap is de mens drie dingen verschuldigd: ten eerste, getrouwheid; ten tweede, eerbied; en ten derde, dienstbetoon. De getrouwheid aan de meester bestaat hierin, dat de eer van het gezagvoeren niet op een ander wordt overgedragen, en daarop heeft het eerste gebod betrekking, nl.: “Gij zult geen vreemde goden voor mijn ogen hebben”. De eerbied echter tot de meester vereist, dat hij niet beledigd wordt, en daarop slaat het tweede gebod, dat luidt: “Gij zult 256de naam van uw God niet ijdel gebruiken”. Dienstbetoon is men aan de meester verschuldigd, als wedergave voor de weldaden, die de onderdanen van hem ontvangen; en hiertoe behoort het derde gebod over de heiliging van de sabbat, ter gedachtenis aan de schepping van de dingen.

Tot de naasten staat iemand goed, én in het algemeen, en in het bijzonder. In het bijzonder, nl. met betrekking tot hen, wier schuldenaar hij is, doordat hij hen het verschuldigde geeft, en daarvoor geldt het gebod over den eerbied voor de ouders. In het algemeen met betrekking tot allen, dat hij aan niemand eenig leed zou veroorzaken, noch met de daad, noch met den mond, noch met het hart. Metterdaad wordt aan den naaste nadeel toegebracht, nu eens in zijn persoon zelf met het oog op het leven, en dit wordt verboden door het gebod : « Gij zult niet doodslaan »; dan weer in den persoon van zijn nakomelingen, met het oog op het voortbestaan van zijn geslacht, en dit wordt verboden door het gebod : « Gij zult geen overspel bedrijven »; dan weer in zijn bezit, wat tot beide geordend is, en hieromtrent wordt gezegd : « Gij zult niet stelen ». Nadeel echter met den mond wordt verboden door het gebod : « Gij zult tegen uw naaste geen 257valsche getuigenis afleggen ». Nadeel met het hart, door het gebod : « Gij zult niet begeeren ». Ook kunnen volgens dit onderscheid drie geboden onderscheiden worden, die tot God richten : het eerste heeft betrekking op de daad; vándaar wordt er gezegd : « Gij zult U geen gesneden beeld maken »; het tweede op den mond : « Gij zult den naam van uw God niet ijdel gebruiken »: en het derde op het hart, omdat in de heiliging van den Sabbat, voor zoover het een zedelijk voorschrift is, de rust van het hart in God bevolen wordt. Ofwel vereeren we volgens Augustinus (Preeken over de Psalmen, 32, Ps. 1e Pr.) door het eerste gebod, de eenheid van het eerste beginsel; door het tweede, de goddelijke waarheid, en door het derde, zijn goedheid, waardoor we geheiligd worden en waarin wij als in ons einddoel rusten.Tot de naasten staat iemand goed, én in het algemeen, en in het bijzonder. In het bijzonder, nl. met betrekking tot hen, wier schuldenaar hij is, doordat hij hen het verschuldigde geeft, en daarvoor geldt het gebod over de eerbied voor de ouders. In het algemeen met betrekking tot allen, dat hij aan niemand enig leed zou veroorzaken, noch met de daad, noch met de mond, noch met het hart. Metterdaad wordt aan de naaste nadeel toegebracht, nu eens in zijn persoon zelf met het oog op het leven, en dit wordt verboden door het gebod: “Gij zult niet doodslaan”; dan weer in de persoon van zijn nakomelingen, met het oog op het voortbestaan van zijn geslacht, en dit wordt verboden door het gebod: “Gij zult geen overspel bedrijven”; dan weer in zijn bezit, wat tot beide geordend is, en hieromtrent wordt gezegd: “Gij zult niet stelen”. Nadeel echter met de mond wordt verboden door het gebod: “Gij zult tegen uw naaste geen 257valse getuigenis afleggen”. Nadeel met het hart, door het gebod: “Gij zult niet begeren”. Ook kunnen volgens dit onderscheid drie geboden onderscheiden worden, die tot God richten: het eerste heeft betrekking op de daad; vándaar wordt er gezegd: “Gij zult U geen gesneden beeld maken”; het tweede op de mond: “Gij zult de naam van uw God niet ijdel gebruiken”: en het derde op het hart, omdat in de heiliging van de Sabbat, voor zover het een zedelijk voorschrift is, de rust van het hart in God bevolen wordt. Ofwel vereren we volgens Augustinus (Preken over de Psalmen, 32, Ps. 1e Pr.) door het eerste gebod, de eenheid van het eerste beginsel; door het tweede, de goddelijke waarheid, en door het derde, zijn goedheid, waardoor we geheiligd worden en waarin wij als in ons einddoel rusten.

Leerstelling. — Gelijk vroeger gezegd is (t. a. pl., en 5e Art., antw. op de 1e Bed.), worden de voorschriften der Tien Geboden gegeven met betrekking tot die dingen, die de geest van den mensch onmiddellijk duidelijk inziet. Nu is het duidelijk, dat iets in die mate door de rede wordt ingezien, als het tegengestelde gewichtiger en meer met de rede in strijd is. Omdat nu de redelijke orde bij het doel begint, is het duidelijk dat het 265allermeest tegen de rede is, dat de mensch zich ongeregeld verhoudt met betrekking tot het doel. Het doel nu van het menschelijk leven en van de maatschappij is God. Daarom moest de mensch door de voorschriften van de Tien Geboden op de eerste plaats gericht worden op God, daar het tegengestelde daarvan het meest verkeerde is; evenals ook in een leger, dat op den veldheer gericht is als op zijn doel, de eerste vereischte is, dat de soldaat aan den veldheer onderworpen is; terwijl het tegendeel daarvan het meest verkeerde is. Het tweede echter is, dat hij met de overigen in goede orde is.Leerstelling. — Gelijk vroeger gezegd is (t.a.p., en 5e Art., antw. op de 1e Bed.), worden de voorschriften van de Tien Geboden gegeven met betrekking tot die dingen, die de geest van de mens onmiddellijk duidelijk inziet. Nu is het duidelijk, dat iets in die mate door de rede wordt ingezien, als het tegengestelde gewichtiger en meer met de rede in strijd is. Omdat nu de redelijke orde bij het doel begint, is het duidelijk dat het 265allermeest tegen de rede is, dat de mens zich ongeregeld verhoudt met betrekking tot het doel. Het doel nu van het menselijk leven en van de maatschappij is God. Daarom moest de mens door de voorschriften van de Tien Geboden op de eerste plaats gericht worden op God, daar het tegengestelde daarvan het meest verkeerde is; evenals ook in een leger, dat op de veldheer gericht is als op zijn doel, de eerste vereiste is, dat de soldaat aan de veldheer onderworpen is; terwijl het tegendeel daarvan het meest verkeerde is. Het tweede echter is, dat hij met de overigen in goede orde is.

Onder die voorschriften echter, waardoor wij op God gericht worden, komt op de eerste plaats, dat de mensch Hem getrouw onderworpen is en geen deel heeft met zijn vijanden; op de tweede plaats, dat hij Hem eerbied bewijst; op de derde plaats, dat hij Hem ook dienstbaarheid betoont. Zoo is het ook in een leger een erger kwaad, wanneer een soldaat ontrouw bedrijft en een verbond sluit met den vijand, dan wanneer hij een oneerbiedigheid begaat tegenover den veldheer; en dit is weer erger dan wanneer hij te kort gekomen is in een dienst aan den veldheer.Onder die voorschriften echter, waardoor wij op God gericht worden, komt op de eerste plaats, dat de mens Hem getrouw onderworpen is en geen deel heeft met zijn vijanden; op de tweede plaats, dat hij Hem eerbied bewijst; op de derde plaats, dat hij Hem ook dienstbaarheid betoont. Zo is het ook in een leger een erger kwaad, wanneer een soldaat ontrouw bedrijft en een verbond sluit met de vijand, dan wanneer hij een oneerbiedigheid begaat tegenover de veldheer; en dit is weer erger dan wanneer hij te kort gekomen is in een dienst aan de veldheer.

Met betrekking nu tot de voorschriften, die den mensch tot 266den naaste regelen, is het duidelijk dat het meer met de rede in strijd is en dus een grooter kwaad is, wanneer de mensch de verplichte orde niet onderhoudt tot personen, waaraan hij meer verschuldigd is. Daarom neemt het voorschrift omtrent de ouders de eerste plaats in onder de voorschriften, die betrekking hebben op den naaste.Met betrekking nu tot de voorschriften, die de mens tot 266de naaste regelen, is het duidelijk dat het meer met de rede in strijd is en dus een groter kwaad is, wanneer de mens de verplichte orde niet onderhoudt tot personen, waaraan hij meer verschuldigd is. Daarom neemt het voorschrift omtrent de ouders de eerste plaats in onder de voorschriften, die betrekking hebben op de naaste.

Onder de overige voorschriften echter komt de orde uit naar de zwaarste der zonde; want het is zwaarder en meer in strijd met de rede, te zondigen door werken dan door woorden, en door woorden dan door begeerte. En onder de zonden door werken is de doodslag, waardoor iemand, die reeds geboren is, van het leven beroofd wordt, zwaarder dan overspel, waardoor de geboorte van het kind in gevaar gebracht wordt, terwijl overspel zwaarder is dan diefstal, wat betrekking heeft op de uiterlijke goederen.Onder de overige voorschriften echter komt de orde uit naar de zwaarste van de zonde; want het is zwaarder en meer in strijd met de rede, te zondigen door werken dan door woorden, en door woorden dan door begeerte. En onder de zonden door werken is de doodslag, waardoor iemand, die reeds geboren is, van het leven beroofd wordt, zwaarder dan overspel, waardoor de geboorte van het kind in gevaar gebracht wordt, terwijl overspel zwaarder is dan diefstal, wat betrekking heeft op de uiterlijke goederen.

Leerstelling. — In de voorschriften der goddelijke Wet komt de hoogste wijsheid uit. Vandaar wordt er in Deuteronomium (4, 6) gezegd : « Dit is uwe wijsheid en verstand voor de volkeren ». Welnu, aan een wijze man is het eigen, alles op de verschuldigde wijze en in goede orde te regelen. Dus is het duidelijk, dat de voorschriften der Wet goed zijn uitgedrukt.Leerstelling. — In de voorschriften van de goddelijke Wet komt de hoogste wijsheid uit. Vandaar wordt er in Deuteronomium (4, 6) gezegd: “Dit is uw wijsheid en verstand voor de volkeren”. Welnu, aan een wijze man is het eigen, alles op de verschuldigde wijze en in goede orde te regelen. Dus is het duidelijk, dat de voorschriften van de Wet goed zijn uitgedrukt.

Leerstelling. — Gelijk hierboven gezegd is (zie 1e Bed.), wordt er dan alleen van de voorschriften ontslagen, wanneer een bijzonder geval zich voordoet, waarin men door de letter van de wet te onderhouden tegen de bedoeling van den wetgever zou handelen. De bedoeling nu van ieder wetgever is eerst en vooral gericht op het algemeen welzijn; op de tweede plaats echter op de orde der gerechtigheid en der deugd, waardoor het algemeen welzijn in stand gehouden wordt, en men er toe geraakt. Indien er dus geboden gegeven worden, die de instandhouding zelf van 276het algemeen welzijn bevatten, ofwel de orde van de gerechtigheid en de deugd, dan sluiten deze de bedoeling van den wetgever in zich, en van die geboden kan men niet ontslagen worden. Wanneer b. v. dit gebod in een maatschappij zou gegeven worden, dat niemand den staat mag omverwerpen, noch den staat mag overleveren aan de vijanden, of niemand een ander onrecht of kwaad mag aandoen, dan zou daarvan niet ontslagen kunnen worden. Maar indien er andere geboden zouden gesteld worden, die op die voorschriften gericht zijn, en waardoor een bepaalde wijze nader zou worden omschreven, dan zou van die geboden ontslagen kunnen worden, in zoover het niet onderhouden van die geboden in bepaalde gevallen geen afbreuk doet aan de eerste geboden, die de bedoeling van den wetgever insluiten, b. v. wanneer voor het behoud van den staat in een gemeenschap bepaald werd, dat de burgers uit de verschillende stadswijken zouden waken om de stad bij een gebeurlijke belegering te beschutten, dan zou men sommige burgers daarvan mogen ontslaan, tot grooter heil van den staat.Leerstelling. — Gelijk hierboven gezegd is (zie 1e Bed.), wordt er dan alleen van de voorschriften ontslagen, wanneer een bijzonder geval zich voordoet, waarin men door de letter van de wet te onderhouden tegen de bedoeling van de wetgever zou handelen. De bedoeling nu van ieder wetgever is eerst en vooral gericht op het algemeen welzijn; op de tweede plaats echter op de orde van de gerechtigheid en van de deugd, waardoor het algemeen welzijn in stand gehouden wordt, en men er toe geraakt. Indien er dus geboden gegeven worden, die de instandhouding zelf van 276het algemeen welzijn bevatten, ofwel de orde van de gerechtigheid en de deugd, dan sluiten deze de bedoeling van de wetgever in zich, en van die geboden kan men niet ontslagen worden. Wanneer bv. dit gebod in een maatschappij zou gegeven worden, dat niemand de staat mag omverwerpen, noch de staat mag overleveren aan de vijanden, of niemand een ander onrecht of kwaad mag aandoen, dan zou daarvan niet ontslagen kunnen worden. Maar indien er andere geboden zouden gesteld worden, die op die voorschriften gericht zijn, en waardoor een bepaalde wijze nader zou worden omschreven, dan zou van die geboden ontslagen kunnen worden, in zover het niet onderhouden van die geboden in bepaalde gevallen geen afbreuk doet aan de eerste geboden, die de bedoeling van de wetgever insluiten, bv. wanneer voor het behoud van de staat in een gemeenschap bepaald werd, dat de burgers uit de verschillende stadswijken zouden waken om de stad bij een gebeurlijke belegering te beschutten, dan zou men sommige burgers daarvan mogen ontslaan, tot groter heil van de staat.

Welnu de voorschriften der Tien Geboden bevatten de bedoeling van den wetgever, nl. van God. Want de geboden van 277den eersten steen, die op God richten, sluiten de orde tot het algemeen en hoogste goed — God — in zich. De voorschriften echter van den tweeden steen sluiten de orde in van de gerechtigheid, die onder de menschen moet onderhouden worden, b. v. dat niemand onrecht mag geschieden en men aan ieder, het hem verschuldigde moet geven. Aldus moeten de voorschriften der Tien Geboden worden beschouwd. En daarom kan er nooit van die geboden ontslagen worden.Welnu de voorschriften van de Tien Geboden bevatten de bedoeling van de wetgever, nl. van God. Want de geboden van 277de eerste steen, die op God richten, sluiten de orde tot het algemeen en hoogste goed — God — in zich. De voorschriften echter van de tweede stee sluiten de orde in van de gerechtigheid, die onder de mensen moet onderhouden worden, bv. dat niemand onrecht mag geschieden en men aan ieder, het hem verschuldigde moet geven. Aldus moeten de voorschriften van de Tien Geboden worden beschouwd. En daarom kan er nooit van die geboden ontslagen worden.

Leerstelling. — Gelijk vroeger gezegd is (XCe Kw., 3e Art., 2e Antw.), heeft de wet dwingende kracht. Datgene valt dus direct onder het gebod van de wet, waartoe de wet dwingt. Gelijk nu gezegd wordt in het Xe Boek der Ethica (IXe H.), wordt de dwingende kracht van de wet uitgeoefend door strafbedreiging. Want datgene valt eigenlijk alleen onder het gebod van de wet, waarvoor een wettelijke straf wordt opgelegd. Tot het bepalen nu van een straf verhoudt de goddelijke wet zich anders dan de menschelijke. Want een wettelijke straf wordt niet opgelegd, tenzij voor datgene, waarover de wetgever kan oordeelen, omdat de wet, overeenkomstig de uitspraak, straft. De mensch nu, die de menschelijke wetten stelt, kan slechts over de uiterlijke daden oordeelen, omdat de menschen die dingen zien, die openlijk zijn, gelijk gezegd wordt in het Ie Boek Koningen (16, 7). 283Alleen God, die de goddelijke wet stelt, kan oordeelen over de innerlijke bewegingen van den wil, volgens Psalm 7, 10 : « God onderzoekt hart en nieren ».Leerstelling. — Gelijk vroeger gezegd is (90e Kw., 3e Art., 2e Antw.), heeft de wet dwingende kracht. Datgene valt dus direct onder het gebod van de wet, waartoe de wet dwingt. Gelijk nu gezegd wordt in het 10e Boek van de Ethica (9e H.), wordt de dwingende kracht van de wet uitgeoefend door strafbedreiging. Want datgene valt eigenlijk alleen onder het gebod van de wet, waarvoor een wettelijke straf wordt opgelegd. Tot het bepalen nu van een straf verhoudt de goddelijke wet zich anders dan de menselijke. Want een wettelijke straf wordt niet opgelegd, tenzij voor datgene, waarover de wetgever kan oordelen, omdat de wet, overeenkomstig de uitspraak, straft. De mens nu, die de menselijke wetten stelt, kan slechts over de uiterlijke daden oordelen, omdat de mensen die dingen zien, die openlijk zijn, gelijk gezegd wordt in het 1e Boek Koningen (16, 7)^c. 283Alleen God, die de goddelijke wet stelt, kan oordelen over de innerlijke bewegingen van de wil, volgens Psalm 7, 10: “God onderzoekt hart en nieren”.

Volgens bovenstaande moet men dus zeggen, dat de manier waarop de deugd moet beoefend worden gedeeltelijk, én door de menschelijke wet, én door de goddelijke wet in aanmerking genomen wordt; gedeeltelijk echter door de goddelijke wet, en niet door de menschelijke wet; en gedeeltelijk noch door de goddelijke, noch door de menschelijke wet. Volgens den Wijsgeer toch (IIe Boek der Ethica, IVe H.) bestaat de manier waarop de deugd moet beoefend worden in drie dingen, waarvan het eerste is, dat de mensch wetend handelt, en dit wordt én door de goddelijke wet, én door de menschelijke wet beoordeeld; want wat iemand onwetend doet, is iets geheel bijkomstig. Vandaar houdt men rekening met de onwetendheid om ofwel straf op te leggen, ofwel vrij te spreken, zoowel volgens de menschelijke wet als volgens de goddelijke wet. Het tweede echter is, dat iemand willens handelt, uit eigen keus, en om dat bepaald doel. Daarin wordt een dubbele innerlijke daad gevonden, nl. het willen en de bedoeling, waarover hierboven 284gesproken is (VIIIe en XIIe Kw.). Deze beide beoordeelt de menschelijke wet niet, maar alleen de goddelijke wet. De menschelijke wet immers straft hem niet, die wil dooden en niet doodt; hem echter straft de goddelijke Wet, volgens het woord van Mattheus (5, 22) : « Wie vertoornd is op zijn broeder, zal schuldig zijn voor het gericht ». Het derde nu is, dat iemand vast en onveranderlijk is en werkt, en die standvastigheid is aan de hebbelijkheid eigen, en wordt bereikt wanneer iemand krachtens een ingewortelde hebbelijkheid werkt. Met betrekking hiertoe valt de manier waarop de deugd moet beoefend worden niet onder het voorschrift, noch van de goddelijke, noch van de menschelijke wet. Immers noch door menschen noch door God wordt hij als een overtreder van een voorschrift gestraft, die aan zijn ouders de verschuldigde eer geeft, al heeft hij ook niet de hebbelijkheid van ouderliefde.Volgens bovenstaande moet men dus zeggen, dat de manier waarop de deugd moet beoefend worden gedeeltelijk, én door de menselijke wet, én door de goddelijke wet in aanmerking genomen wordt; gedeeltelijk echter door de goddelijke wet, en niet door de menselijke wet; en gedeeltelijk noch door de goddelijke, noch door de menselijke wet. Volgens de Wijsgeer toch (2e Boek van de Ethica, 4e H.) bestaat de manier waarop de deugd moet beoefend worden in drie dingen, waarvan het eerste is, dat de mens wetend handelt, en dit wordt én door de goddelijke wet, én door de menselijke wet beoordeeld; want wat iemand onwetend doet, is iets geheel bijkomstig. Vandaar houdt men rekening met de onwetendheid om ofwel straf op te leggen, ofwel vrij te spreken, zowel volgens de menselijke wet als volgens de goddelijke wet. Het tweede echter is, dat iemand willens handelt, uit eigen keus, en om dat bepaald doel. Daarin wordt een dubbele innerlijke daad gevonden, nl. het willen en de bedoeling, waarover hierboven 284gesproken is (8e en twaalfde Kw.). Deze beide beoordeelt de menselijke wet niet, maar alleen de goddelijke wet. De menselijke wet immers straft hem niet, die wil doden en niet doodt; hem echter straft de goddelijke Wet, volgens het woord van Matteüs (5, 22): “Wie vertoornd is op zijn broeder, zal schuldig zijn voor het gericht”. Het derde nu is, dat iemand vast en onveranderlijk is en werkt, en die standvastigheid is aan de hebbelijkheid eigen, en wordt bereikt wanneer iemand krachtens een ingewortelde hebbelijkheid werkt. Met betrekking hiertoe valt de manier waarop de deugd moet beoefend worden niet onder het voorschrift, noch van de goddelijke, noch van de menselijke wet. Immers noch door mensen noch door God wordt hij als een overtreder van een voorschrift gestraft, die aan zijn ouders de verschuldigde eer geeft, al heeft hij ook niet de hebbelijkheid van ouderliefde.

288Leerstelling. — Hieromtrent echter liepen de meeningen uiteen. Sommigen immers hebben zonder meer gezegd, dat het onder het gebod valt, dat men uit liefde handelt, en dat het niet mogelijk is voor iemand zonder de liefde dit gebod te onderhouden, daar hij zich er toe kan voorbereiden, dat de liefde hem door God wordt ingestort. Ook doet iemand niet telkens een doodzonde, wanneer hij zonder liefde iets doet wat op zichzelf goed is, daar het gebod, dat men uit liefde moet handelen, een gebiedend gebod is, wat niet altijd verplicht, maar alleen dan, wanneer iemand de liefde heeft. Anderen echter hebben gezegd, dat het in het geheel niet onder de wet valt, dat men uit liefde moet handelen.288Leerstelling. — Hieromtrent echter liepen de meningen uiteen. Sommigen immers hebben zonder meer gezegd, dat het onder het gebod valt, dat men uit liefde handelt, en dat het niet mogelijk is voor iemand zonder de liefde dit gebod te onderhouden, daar hij zich er toe kan voorbereiden, dat de liefde hem door God wordt ingestort. Ook doet iemand niet telkens een doodzonde, wanneer hij zonder liefde iets doet wat op zichzelf goed is, daar het gebod, dat men uit liefde moet handelen, een gebiedend gebod is, wat niet altijd verplicht, maar alleen dan, wanneer iemand de liefde heeft. Anderen echter hebben gezegd, dat het in het geheel niet onder de wet valt, dat men uit liefde moet handelen.

Beiden nu hebben gedeeltelijk iets waars gezegd, want een liefdedaad kan men dubbel beschouwen : ten eerste voor zoover zij een daad is op zichzelf, en op die wijze valt zij onder het gebod van de wet, dat daaromtrent in het bijzonder gegeven is, nl.: « Gij zult den Heer uw God liefhebben », en : « Gij zult uw naaste liefhebben ». En voor zoover hebben de eersten de waarheid gezegd. Het is immers niet onmogelijk, dit gebod te onderhouden, dat gaat over de liefdedaad, omdat de mensch zich kan voorbereiden om de liefde te verkrijgen, en wanneer hij haar heeft, 289haar kan gebruiken. De liefde kan ten tweede beschouwd worden voor zoover zij aan de daden der andere deugden een bepaalde zijnswijze geeft, d. i. voor zoover de daden der andere deugden gericht zijn op de liefde, die het doel is van het gebod, zooals gezegd wordt in den Ien Brief aan Timotheus (1, 5). Hierboven (XIIe Kw., 4e Art.) immers is gezegd, dat de bedoeling van het doel een formeele zijnswijze geeft aan de daad, die op het doel gericht is. En in dit opzicht is het waar, wat de tweeden beweren, dat het niet valt onder het gebod, dat men uit liefde handelt. B. v. in dit voorschrift: « Eer uw vader » ligt niet opgesloten, dat de vader geëerd moet worden uit liefde, maar alleen, dat de vader geëerd moet worden. Vandaar is hij die zijn vader eert, ofschoon hij de liefde niet heeft, geen overtreder van dit gebod, ofschoon hij een overtreder is van het gebod, dat gaat over de liefdedaad, waarvan de overtreding straf verdient.Beiden nu hebben gedeeltelijk iets waars gezegd, want een liefdedaad kan men dubbel beschouwen: ten eerste voor zover zij een daad is op zichzelf, en op die wijze valt zij onder het gebod van de wet, dat daaromtrent in het bijzonder gegeven is, nl.: “Gij zult de Heer uw God liefhebben”, en: “Gij zult uw naaste liefhebben”. En voor zover hebben de eersten de waarheid gezegd. Het is immers niet onmogelijk, dit gebod te onderhouden, dat gaat over de liefdedaad, omdat de mens zich kan voorbereiden om de liefde te verkrijgen, en wanneer hij haar heeft, 289haar kan gebruiken. De liefde kan ten tweede beschouwd worden voor zover zij aan de daden van de andere deugden een bepaalde zijnswijze geeft, d.i. voor zover de daden van de andere deugden gericht zijn op de liefde, die het doel is van het gebod, zoals gezegd wordt in de 1e Brief aan Timoteüs (1, 5). Hierboven (12e Kw., 4e Art.) immers is gezegd, dat de bedoeling van het doel een formele zijnswijze geeft aan de daad, die op het doel gericht is. En in dit opzicht is het waar, wat de tweeden beweren, dat het niet valt onder het gebod, dat men uit liefde handelt. Bv. in dit voorschrift: “Eer uw vader” ligt niet opgesloten, dat de vader geëerd moet worden uit liefde, maar alleen, dat de vader geëerd moet worden. Vandaar is hij die zijn vader eert, ofschoon hij de liefde niet heeft, geen overtreder van dit gebod, ofschoon hij een overtreder is van het gebod, dat gaat over de liefdedaad, waarvan de overtreding straf verdient.

293Leerstelling. — Gelijk uit het vroeger gezegde blijkt (XCIXe Kw., 3e en 4e Art.), ontleenen de rechtsregels en de ceremonieel-voorschriften alleen hun kracht aan de instelling, daar het er, vóór zij uitgevaardigd waren, niet op aan scheen te komen, of men zóó dan wel anders deed. De zedelijke voorschriften echter hebben kracht van wet door de uitspraak zelf van de natuurlijke rede, zelfs indien ze nooit door een wet zouden zijn bepaald.293Leerstelling. — Gelijk uit het vroeger gezegde blijkt (99e Kw., 3e en 4e Art.), ontlenen de rechtsregels en de ceremonieel-voorschriften alleen hun kracht aan de instelling, daar het er, vóór zij uitgevaardigd waren, niet op aan scheen te komen, of men zó dan wel anders deed. De zedelijke voorschriften echter hebben kracht van wet door de uitspraak zelf van de natuurlijke rede, zelfs indien ze nooit door een wet zouden zijn bepaald.

Met betrekking tot die voorschriften echter zijn er drie graden. Sommige immers zijn uiterst algemeen, en zóó klaarblijkelijk, dat ze geen bekendmaking noodig hebben, zooals de voorschriften omtrent de liefde tot God en den naaste, en dergelijke (gelijk hierboven gezegd is, 3e Art.). Die zijn als het ware het doel van de geboden, en vandaar kan niemand er in dwalen door de uitspraak van de rede. Andere echter zijn meer bepaald, wier begrip terstond door iedereen, zelfs door het gewone volk, gemakkelijk begrepen kan worden. Deze echter hebben een bekendmaking noodig, omdat het kan gebeuren, dat de menschelijke uitspraak in sommige gevallen valsch is. Deze zijn de voorschriften der Tien Geboden. Weer andere echter zijn er, wier begrip niet voor 294iedereen zoo duidelijk is, maar alleen voor wijze menschen. Deze zijn de zedelijke voorschriften, die aan de Tien Geboden zijn toegevoegd en aan het volk overgeleverd zijn door Mozes en Aäron.Met betrekking tot die voorschriften echter zijn er drie graden. Sommige immers zijn uiterst algemeen, en zó klaarblijkelijk, dat ze geen bekendmaking nodig hebben, zoals de voorschriften omtrent de liefde tot God en de naaste, en dergelijke (gelijk hierboven gezegd is, 3e Art.). Die zijn als het ware het doel van de geboden, en vandaar kan niemand er in dwalen door de uitspraak van de rede. Andere echter zijn meer bepaald, wier begrip terstond door iedereen, zelfs door het gewone volk, gemakkelijk begrepen kan worden. Deze echter hebben een bekendmaking nodig, omdat het kan gebeuren, dat de menselijke uitspraak in sommige gevallen vals is. Deze zijn de voorschriften van de Tien Geboden. Weer andere echter zijn er, wier begrip niet voor 294iedereen zo duidelijk is, maar alleen voor wijze mensen. Deze zijn de zedelijke voorschriften, die aan de Tien Geboden zijn toegevoegd en aan het volk overgeleverd zijn door Mozes en Aäron.

Maar omdat alles wat klaarblijkelijk is, een kenbeginsel is van wat niet klaarblijkelijk is, daarom worden de andere zedelijke voorschriften, die aan de Tien Geboden zijn toegevoegd, bij wijze van bijvoeging tot de Tien Geboden herleid. Want in het eerste der Tien Geboden wordt de eeredienst der vreemde goden verboden, waaraan andere voorschriften worden toegevoegd, die datgene verbieden wat op den afgodendienst gericht is, zooals in Deuteronomium (18, 10 v. v.) staat : « Er worde onder U niemand gevonden, die zijn zoon of zijn dochter toewijdt door hem door het vuur te laten gaan; en niemand zij toovenaar noch bezweerder, en niemand raadplege orakels en wichelaars, of vorsche naar de waarheid bij de dooden ». Het tweede gebod echter verbiedt den meineed. Er wordt evenwel aan toegevoegd het verbod van godslastering, Leviticus (14, 15 vv.), en het verbod van valsche leer, Deuteronomium (13). Aan het derde gebod echter worden al de ceremonieel-voorschriften toegevoegd. Aan het vierde, 295over de vereering der ouders, wordt het gebod van de vereering der ouderen toegevoegd, overeenkomstig Leviticus (19, 32): «Rijs op voor een wit hoofd, en eer den persoon des grijsaards », en ook al de voorschriften, die leiden tot den eerbied voor de meerderen of tot dienstbetoon, aan gelijken zoowel als aan minderen. Aan het vijfde gebod echter, dat doodslag verbiedt, wordt toegevoegd het verbod van haat en van iedere geweldpleging tegen den naaste, volgens het woord van Leviticus (19, 16) : « Gij zult U niet stellen tegen het bloed van uwen naaste »; en ook het verbod van broederhaat, volgens Leviticus (19, 17) : « Gij zult uw broeder in uw hart niet haten ». Aan het zesde gebod evenwel, dat overspel verbiedt, wordt het voorschrift toegevoegd, dat de prostitutie verbiedt, naar het woord van Deuteronomium (23, 17): « Geen geprostitueerde zal er zijn onder de dochters van Israël, en geen hoereerder onder de zonen van Israël », en eveneens het verbod van de zonde tegen de natuur, volgens Leviticus (18, 22 v.) : « Met een man zult gij niet verzamen, met geenerlei dier zult gij verzamen ». Aan het zevende gebod echter, waardoor diefstal verboden wordt, wordt toegevoegd het verbod van leenrente, naar Deuteronomium (23, 19) : « Gij zult aan uwen 296broeder niet op winst leenen », en het verbod van bedrog, overeenkomstig Deuteronomium (25, 13) : « Gij zult in den buidel geen verschillende gewichten hebben », en in het algemeen alles, wat onder het verbod van bedrog en roof valt. Aan het achtste gebod echter, dat de valsche getuigenis verbiedt, wordt het verbod toegevoegd van de valsche rechtspraak, volgens het woord uit Exodus (23, 2) : « Gij zult U in het gericht niet naar de meening der meesten schikken met afwijking van de waarheid », en het verbod van de leugens, naar het woord van Exodus (t. a. pl.) : « De leugen zult gij vluchten », en het verbod van den laster, volgens het woord van Leviticus (19, 16) : « Gij zult geen lasteraar en oorblazer onder het volk zijn ». Aan de overige twee geboden worden geen andere voorschriften toegevoegd, omdat daardoor in het algemeen iedere kwade begeerte wordt verboden.Maar omdat alles wat klaarblijkelijk is, een kenbeginsel is van wat niet klaarblijkelijk is, daarom worden de andere zedelijke voorschriften, die aan de Tien Geboden zijn toegevoegd, bij wijze van bijvoeging tot de Tien Geboden herleid. Want in het eerste van de Tien Geboden wordt de eredienst van de vreemde goden verboden, waaraan andere voorschriften worden toegevoegd, die datgene verbieden wat op de afgodendienst gericht is, zoals in Deuteronomium (18, 10 v. v.) staat: “Er worde onder U niemand gevonden, die zijn zoon of zijn dochter toewijdt door hem door het vuur te laten gaan; en niemand zij tovenaar noch bezweerder, en niemand raadplege orakels en wichelaars, of vorse naar de waarheid bij de doden”. Het tweede gebod echter verbiedt de meineed. Er wordt evenwel aan toegevoegd het verbod van godslastering, Leviticus (14, 15 vv.), en het verbod van valse leer, Deuteronomium (13). Aan het derde gebod echter worden al de ceremonieel-voorschriften toegevoegd. Aan het vierde, 295over de verering van de ouders, wordt het gebod van de verering van de ouderen toegevoegd, overeenkomstig Leviticus (19, 32): “Rijs op voor een wit hoofd, en eer de persoon van de grijsaard”, en ook al de voorschriften, die leiden tot de eerbied voor de meerderen of tot dienstbetoon, aan gelijken zowel als aan minderen. Aan het vijfde gebod echter, dat doodslag verbiedt, wordt toegevoegd het verbod van haat en van iedere geweldpleging tegen de naaste, volgens het woord van Leviticus (19, 16): “Gij zult U niet stellen tegen het bloed van uw naaste”; en ook het verbod van broederhaat, volgens Leviticus (19, 17): “Gij zult uw broeder in uw hart niet haten”. Aan het zesde gebod evenwel, dat overspel verbiedt, wordt het voorschrift toegevoegd, dat de prostitutie verbiedt, naar het woord van Deuteronomium (23, 17): “Geen geprostitueerde zal er zijn onder de dochters van Israël, en geen hoereerder onder de zonen van Israël”, en eveneens het verbod van de zonde tegen de natuur, volgens Leviticus (18, 22 v.): “Met een man zult gij niet verzamen, met generlei dier zult gij verzamen”. Aan het zevende gebod echter, waardoor diefstal verboden wordt, wordt toegevoegd het verbod van leenrente, naar Deuteronomium (23, 19): “Gij zult aan uw 296broeder niet op winst lenen”, en het verbod van bedrog, overeenkomstig Deuteronomium (25, 13): “Gij zult in de buidel geen verschillende gewichten hebben”, en in het algemeen alles, wat onder het verbod van bedrog en roof valt. Aan het achtste gebod echter, dat de valse getuigenis verbiedt, wordt het verbod toegevoegd van de valse rechtspraak, volgens het woord uit Exodus (23, 2): “Gij zult U in het gericht niet naar de mening van de meesten schikken met afwijking van de waarheid”, en het verbod van de leugens, naar het woord van Exodus (t.a.p.): “De leugen zult gij vluchten”, en het verbod van de laster, volgens het woord van Leviticus (19, 16): “Gij zult geen lasteraar en oorblazer onder het volk zijn”. Aan de overige twee geboden worden geen andere voorschriften toegevoegd, omdat daardoor in het algemeen iedere kwade begeerte wordt verboden.

Leerstelling. — Evenals gezond eigenlijk en vóór alles gezegd wordt van datgene, wat gezondheid heeft, en op de tweede plaats van wat een teeken van gezondheid is, of van wat de gezondheid in stand houdt, zoo ook wordt rechtvaardigmaking vóór alles en eigenlijk gezegd van het rechtvaardig maken zelf, en verder op de tweede plaats en oneigenlijk van een teeken of van de voorbereiding tot de rechtvaardigmaking.Leerstelling. — Evenals gezond eigenlijk en vóór alles gezegd wordt van datgene, wat gezondheid heeft, en op de tweede plaats van wat een teken van gezondheid is, of van wat de gezondheid in stand houdt, zo ook wordt rechtvaardigmaking vóór alles en eigenlijk gezegd van het rechtvaardig maken zelf, en verder op de tweede plaats en oneigenlijk van een teken of van de voorbereiding tot de rechtvaardigmaking.

Het is klaarblijkelijk, dat de geboden van de Wet op twee manieren rechtvaardig maakten, nl. voor zoover ze de menschen voorbereiden op de rechtvaardigmakende genade van Christus welke zij ook beteekenden, want ook het leven van dit volk was profetisch, en was een aanduiding van Christus, zooals Augustinus zegt in zijn boek Tegen Faustus (XXIIe B., XXIVe H.).Het is klaarblijkelijk, dat de geboden van de Wet op twee manieren rechtvaardig maakten, nl. voor zover ze de mensen voorbereiden op de rechtvaardigmakende genade van Christus welke zij ook betekenden, want ook het leven van dit volk was profetisch, en was een aanduiding van Christus, zoals Augustinus zegt in zijn boek Tegen Faustus (22e B., 24e H.).

300Spreken we echter van de eigenlijke rechtvaardigmaking, dan moet in overweging genomen worden, dat de rechtvaardigheid kan genomen worden, ofwel zooals zij in de hebbelijkheid is, ofwel zooals zij in akt is, en overeenkomstig daarmee wordt rechtvaardigmaking op twee manieren gezegd. Ten eerste, naar dat de mensch rechtvaardig wordt door het verkrijgen van de hebbelijkheid van rechtvaardigheid; ten tweede, voor zoover hij werken van gerechtigheid doet, en volgens dat is de rechtvaardigheid niets anders dan de uitvoering der rechtvaardigheid.300Spreken we echter van de eigenlijke rechtvaardigmaking, dan moet in overweging genomen worden, dat de rechtvaardigheid kan genomen worden, ofwel zoals zij in de hebbelijkheid is, ofwel zoals zij in act is, en overeenkomstig daarmee wordt rechtvaardigmaking op twee manieren gezegd. Ten eerste, naar dat de mens rechtvaardig wordt door het verkrijgen van de hebbelijkheid van rechtvaardigheid; ten tweede, voor zover hij werken van gerechtigheid doet, en volgens dat is de rechtvaardigheid niets anders dan de uitvoering van de rechtvaardigheid.

De rechtvaardigheid nu, gelijk ook de andere deugden, kan ofwel als aangeworven, ofwel als ingestort genomen worden, gelijk uit het vroeger gezegde blijkt (LXIIIe Kw., 4e Art.). De aangeworven rechtvaardigheid wordt veroorzaakt door de werken, maar de ingestorte wordt door God zelf door zijn genade veroorzaakt; en dit is de echte rechtvaardigheid, waarover wij nu spreken, volgens welke iemand gerechtig genoemd wordt bij God, overeenkomstig de woorden uit den Brief aan de Romeinen (4, 2) : « Als Abraham krachtens de werken gerechtig geworden is, dan mag hij roemen, maar niet tegenover God ». Deze gerechtigheid kon bijgevolg niet door zedelijke voorschriften 301veroorzaakt worden, die betrekking hebben op de menschelijke daden, en daarom konden de zedelijke voorschriften niet rechtvaardigmaken, door de gerechtigheid te veroorzaken. De sacramenten immers der Oude Wet deelden de genade niet mede, zooals de sacramenten der Nieuwe Wet, die juist daarom oorzaak van rechtvaardigmaking genoemd worden, in zoover ze de rechtvaardigheid voortbrengen.De rechtvaardigheid nu, gelijk ook de andere deugden, kan ofwel als aangeworven, ofwel als ingestort genomen worden, gelijk uit het vroeger gezegde blijkt (63e Kw., 4e Art.). De aangeworven rechtvaardigheid wordt veroorzaakt door de werken, maar de ingestorte wordt door God zelf door zijn genade veroorzaakt; en dit is de echte rechtvaardigheid, waarover wij nu spreken, volgens welke iemand gerechtig genoemd wordt bij God, overeenkomstig de woorden uit de Brief aan de Romeinen (4, 2): “Als Abraham krachtens de werken gerechtig geworden is, dan mag hij roemen, maar niet tegenover God”. Deze gerechtigheid kon bijgevolg niet door zedelijke voorschriften 301veroorzaakt worden, die betrekking hebben op de menselijke daden, en daarom konden de zedelijke voorschriften niet rechtvaardigmaken, door de gerechtigheid te veroorzaken. De sacramenten immers van de Oude Wet deelden de genade niet mede, zoals de sacramenten van de Nieuwe Wet, die juist daarom oorzaak van rechtvaardigmaking genoemd worden, in zover ze de rechtvaardigheid voortbrengen.

Indien rechtvaardigmaking echter genomen wordt voor de uitoefening der rechtvaardigheid, dan maakten al de geboden der Wet rechtvaardig, voor zoover ze datgene bevatten, wat op zich zelf rechtvaardig is, echter niet op gelijke wijze. Want de ceremonieel-voorschriften omvatten wel de rechtvaardigheid uit zich zelf in het algemeen, in zoover ze nl. bij den eeredienst van God worden aangewend; maar in het bijzondere bevatten ze niet de rechtvaardigheid uit zich zelf, maar alleen door een nadere bepaling der goddelijke wet. Daarom wordt er van die voorschriften gezegd, dat zij niet rechtvaardig maakten, tenzij om den eerbied en de gehoorzaamheid dergenen, die ze volbrachten.Indien rechtvaardigmaking echter genomen wordt voor de uitoefening van de rechtvaardigheid, dan maakten al de geboden van de Wet rechtvaardig, voor zover ze datgene bevatten, wat op zichzelf rechtvaardig is, echter niet op gelijke wijze. Want de ceremonieel-voorschriften omvatten wel de rechtvaardigheid uit zichzelf in het algemeen, in zover ze nl. bij de eredienst van God worden aangewend; maar in het bijzondere bevatten ze niet de rechtvaardigheid uit zichzelf, maar alleen door een nadere bepaling van de goddelijke wet. Daarom wordt er van die voorschriften gezegd, dat zij niet rechtvaardig maakten, tenzij om de eerbied en de gehoorzaamheid dergenen, die ze volbrachten.

De zedelijke voorschriften echter en de rechtsregels bevatten datgene, wat uit zichzelf rechtvaardig is, ofwel in het algemeen 302of ook in het bijzonder; maar de zedelijke voorschriften bevatten datgene, wat uit zichzelf rechtvaardig is volgens de algemeene rechtvaardigheid, die heel de deugd is, gelijk gezegd wordt in het Ve Boek der Ethica (Ie H., Nr 15). De rechtsregels daarentegen behoorden tot de bijzondere rechtvaardigheid, die betrekking heeft op de overeenkomsten, die in de menschelijke samenleving tusschen de menschen gesloten worden.De zedelijke voorschriften echter en de rechtsregels bevatten datgene, wat uit zichzelf rechtvaardig is, ofwel in het algemeen 302of ook in het bijzonder; maar de zedelijke voorschriften bevatten datgene, wat uit zichzelf rechtvaardig is volgens de algemene rechtvaardigheid, die heel de deugd is, gelijk gezegd wordt in het 5e Boek van de Ethica (1e H., Nr 15). De rechtsregels daarentegen behoorden tot de bijzondere rechtvaardigheid, die betrekking heeft op de overeenkomsten, die in de menselijke samenleving tussen de mensen gesloten worden.