Antwoord op de bedenkingen. — 1. Beide autoriteiten spreken hier over de kennis die Gods wezenheid volkomen omvat. Daarom zegt Dionysius onmiddellijk vóór de aangehaalde woorden : « Voor allen is Hij in elk opzicht onbegrijpelijk, en noch zintuigen vatten Hem, noch verbeelding », enz. En Chrysostomus laat op de aangehaalde woorden bijna onmiddellijk 243volgen : « Door het zien bedoelt hij hier de volstrekt-zekere aanschouwing van den Vader, en een alomvattende kennis, gelijk de Vader er een heeft van den Zoon ».Antwoord op de bedenkingen. — 1. Beide autoriteiten spreken hier over de kennis die Gods wezenheid volkomen omvat. Daarom zegt Dionysius onmiddellijk vóór de aangehaalde woorden: “Voor allen is Hij in elk opzicht onbegrijpelijk, en noch zintuigen vatten Hem, noch verbeelding”, enz. En Chrysostomus laat op de aangehaalde woorden bijna onmiddellijk 243volgen: “Door het zien bedoelt hij hier de volstrekt-zekere aanschouwing van de Vader, en een alomvattende kennis, gelijk de Vader er een heeft van de Zoon”.

2. Het oneindige dat voortkomt van een stoffelijke oorzaak, die de volmaaktheid van haar vorm mist, is op zichzelf genomen ongekend, want iedere kennis geschiedt door den vorm; maar het oneindige dat voortkomt van een vorm, die niet beperkt is door de stof, wordt op zichzelf genomen het best gekend. Welnu op die laatste wijze, en niet op de eerste, is God oneindig, zooals uit het hierbovengezegde blijkt (VIIe Kw., Ie Art.).2. Het oneindige dat voortkomt van een stoffelijke oorzaak, die de volmaaktheid van haar vorm mist, is op zichzelf genomen ongekend, want iedere kennis geschiedt door de vorm; maar het oneindige dat voortkomt van een vorm, die niet beperkt is door de stof, wordt op zichzelf genomen het best gekend. Welnu op die laatste wijze, en niet op de eerste, is God oneindig, zoals uit het hierbovengezegde blijkt (7e Kw., 1e Art.).

3. Het gezegde, dat God geen bestaand wezen is, beteekent niet, dat God op geen enkele wijze bestaat, maar wel, dat zijn bestaan elk ander bestaan overtreft, in zoover Hij zijn bestaan zelf is. Daaruit volgt dus niet, dat Hij in het geheel niet kenbaar is, maar alleen, dat Hij alle kennis te boven gaat, m. a. w., dat geen verstand Hem volkomen kan omvatten.3. Het gezegde, dat God geen bestaand wezen is, betekent niet, dat God op geen enkele wijze bestaat, maar wel, dat zijn bestaan elk ander bestaan overtreft, in zover Hij zijn bestaan zelf is. Daaruit volgt dus niet, dat Hij in het geheel niet kenbaar is, maar alleen, dat Hij alle kennis te boven gaat, m. a. w., dat geen verstand Hem volkomen kan omvatten.

4. Evenredigheid heeft twee beteekenissen : ten eerste, een bepaalde verhouding van een hoegrootheid tot een ander, en zóó zijn dubbel, driedubbel en gelijk soorten van evenredigheid; ten tweede beteekent evenredigheid iedere verhouding van een 244ding tot een ander, en op die wijze kan er evenredigheid zijn tusschen het schepsel en God, in zoover het schepsel zich tot God verhoudt zooals het uitwerksel tot de oorzaak, en zooals de aanleg tot de akt; en in dien zin kan het geschapen verstand evenredig zijn aan de kennis van God.4. Evenredigheid heeft twee betekenissen: ten eerste, een bepaalde verhouding van een hoegrootheid tot een ander, en zó zijn dubbel, driedubbel en gelijk soorten van evenredigheid; ten tweede betekent evenredigheid iedere verhouding van een 244ding tot een ander, en op die wijze kan er evenredigheid zijn tussen het schepsel en God, in zover het schepsel zich tot God verhoudt zoals het uitwerksel tot de oorzaak, en zoals de aanleg tot de act; en in die zin kan het geschapen verstand evenredig zijn aan de kennis van God.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. In het aangehaalde wordt gesproken over gelijkenis door deelhebben aan het licht der Godsaanschouwing.Antwoord op de bedenkingen. — 1. In het aangehaalde wordt gesproken over gelijkenis door deelhebben aan het licht van de Godsaanschouwing.

2. Augustinus spreekt t. a. pl. over de kennis die wij van God hebben tijdens dit leven.2. Augustinus spreekt t.a.p. over de kennis die wij van God hebben tijdens dit leven.

3. Het goddelijk wezen is het zijn zelf. Vandaar wordt het goddelijk wezen, metterdaad gekend, één met het geschapen verstand, dat het zelf tot akt doet overgaan, evenals de andere 249verstandelijke kenvormen, die hun zijn zelf niet zijn, één worden met het verstand, zóó dat het verstand door die vormen een zeker zijn ontvangt, waardoor het tot akt wordt gebracht.3. Het goddelijk wezen is het zijn zelf. Vandaar wordt het goddelijk wezen, metterdaad gekend, één met het geschapen verstand, dat het zelf tot act doet overgaan, evenals de andere 249verstandelijke kenvormen, die hun zijn zelf niet zijn, één worden met het verstand, zó dat het verstand door die vormen een zeker zijn ontvangt, waardoor het tot act wordt gebracht.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Met de woorden: « In mijn vleesch zal ik God mijn Zaligmaker zien », bedoelt de gewijde schrijver niet, dat hij God zal aanschouwen met zijn lichamelijke oogen, maar wel, dat hij, na de verrijzenis, omkleed met zijn vleesch, God zal aanschouwen. Zoo beteekenen eveneens de woorden : « Thans aanschouwt U mijn oog », het oog van den geest, zooals de Apostel zegt in zijn Brief aan de Ephesiërs (1, 17-18) : « Hij geve u den geest van wijsheid en openbaring in de volle kennis van Hem, Hij verlichte de oogen van uw hart ».Antwoord op de bedenkingen. — 1. Met de woorden: “In mijn vlees zal ik God mijn Zaligmaker zien”, bedoelt de gewijde schrijver niet, dat hij God zal aanschouwen met zijn lichamelijke ogen, maar wel, dat hij, na de verrijzenis, omkleed met zijn vlees, God zal aanschouwen. Zo betekenen eveneens de woorden: “Thans aanschouwt U mijn oog”, het oog van de geest, zoals de Apostel zegt in zijn Brief aan de Efesiërs (1, 17-18): “Hij geve u de geest van wijsheid en openbaring in de volle kennis van Hem, Hij verlichte de ogen van uw hart”.

2. In bedoelden tekst stelt Augustinus omtrent die vraag een onderzoek in, terwijl hij zich uit onder voorbehoud. Dit blijkt uit 252de woorden die den aangehaalden tekst voorafgaan : « Hun vermogen (nl. dat van de verheerlijkte oogen) zal een geheel ander zijn, indien zij die onstoffelijke natuur waarnemen ». Vervolgens voegt hij er deze verklaring aan toe : « Het is zeer goed aan te nemen, dat wij de stoffelijke lichamen van den nieuwen hemel en de nieuwe aarde zullen zien op zulk een wijze, dat wij klaar en duidelijk overal de tegenwoordigheid van God zullen aanschouwen, den Bestuurder van het heelal, niet zooals wij nu uit de geschapen dingen de onzichtbare volmaaktheden van God leeren kennen, maar zooals wij op het eerste gezicht niet gelooven, maar zien, dat de menschen, waaronder wij ons in levenden lijve bewegen, levende wezens zijn ». Daaruit blijkt, dat Augustinus bedoelt, dat de verheerlijkte oogen God zullen aanschouwen, zooals onze oogen nu iemand zien leven. Men ziet echter het leven niet met zijn lichamelijke oogen, als een uiteraard zichtbaar objekt, doch alleen als een bijkomstig voorwerp van zintuigelijke waarneming, en dit valt niet onder de kennis van het zintuig, maar van een ander kenvermogen, dat samen met het zintuig waarneemt. Dat het verstand, bij het zien van die lichamen, onmiddellijk besluit tot de tegenwoordigheid van God, heeft twee redenen, nl. de doordringendheid van het verstand, en de glans der goddelijke heerlijkheid in de vernieuwde lichamen.2. In bedoelden tekst stelt Augustinus omtrent die vraag een onderzoek in, terwijl hij zich uit onder voorbehoud. Dit blijkt uit 252de woorden die de aangehaalde tekst voorafgaan: “Hun vermogen (nl. dat van de verheerlijkte ogen) zal een geheel ander zijn, indien zij die onstoffelijke natuur waarnemen”. Vervolgens voegt hij er deze verklaring aan toe: “Het is zeer goed aan te nemen, dat wij de stoffelijke lichamen van de nieuwe hemel en de nieuwe aarde zullen zien op zulk een wijze, dat wij klaar en duidelijk overal de tegenwoordigheid van God zullen aanschouwen, de Bestuurder van het heelal, niet zoals wij nu uit de geschapen dingen de onzichtbare volmaaktheden van God leren kennen, maar zoals wij op het eerste gezicht niet geloven, maar zien, dat de mensen, waaronder wij ons in levenden lijve bewegen, levende wezens zijn”. Daaruit blijkt, dat Augustinus bedoelt, dat de verheerlijkte ogen God zullen aanschouwen, zoals onze ogen nu iemand zien leven. Men ziet echter het leven niet met zijn lichamelijke ogen, als een uiteraard zichtbaar object, doch alleen als een bijkomstig voorwerp van zintuigelijke waarneming, en dit valt niet onder de kennis van het zintuig, maar van een ander kenvermogen, dat samen met het zintuig waarneemt. Dat het verstand, bij het zien van die lichamen, onmiddellijk besluit tot de tegenwoordigheid van God, heeft twee redenen, nl. de doordringendheid van het verstand, en de glans van de goddelijke heerlijkheid in de vernieuwde lichamen.

2533. Door de verbeelding aanschouwen wij Gods wezen niet; maar de vorm die in de verbeelding ontstaat stelt God voor bij wijze van gelijkenis; zoo worden in de H. Schrift de goddelijke dingen aangeduid door de zinnelijke, bij wijze van beeldspraak.2533. Door de verbeelding aanschouwen wij Gods wezen niet; maar de vorm die in de verbeelding ontstaat stelt God voor bij wijze van gelijkenis; zo worden in de H. Schrift de goddelijke dingen aangeduid door de zinnelijke, bij wijze van beeldspraak.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. De Godskennis die aan de engelen toekomt door hun natuur, is God te kennen door een gelijkenis van Hem die in de engelen zelf gevonden wordt. Maar God kennen door een geschapen gelijkenis, is niet Gods wezenheid kennen, zooals hierboven bewezen werd (IIe Art.). Daar volgt dus niet uit, dat de engelen Gods wezen kunnen kennen door hun natuurlijke kracht.Antwoord op de bedenkingen. — 1. De Godskennis die aan de engelen toekomt door hun natuur, is God te kennen door een gelijkenis van Hem die in de engelen zelf gevonden wordt. Maar God kennen door een geschapen gelijkenis, is niet Gods wezenheid kennen, zoals hierboven bewezen werd (2e Art.). Daar volgt dus niet uit, dat de engelen Gods wezen kunnen kennen door hun natuurlijke kracht.

2. Er is geen tekort in het verstand van de engelen, indien men door tekort een gemis verstaat, nl. een gemis van iets wat ze moeten hebben. Bedoelt men echter een loutere ontkenning, dan 258lijdt elk schepsel aan een tekort, vergeleken met God, voor zoover het de verhevenheid niet bezit, die in God is.2. Er is geen tekort in het verstand van de engelen, indien men door tekort een gemis verstaat, nl. een gemis van iets wat ze moeten hebben. Bedoelt men echter een loutere ontkenning, dan 258lijdt elk schepsel aan een tekort, vergeleken met God, voor zover het de verhevenheid niet bezit, die in God is.

3. De gezichtszin kan, om zijn algeheele stoffelijkheid, niet verheven worden tot het aanschouwen van iets onstoffelijks. Maar omdat ons verstand of dat der engelen van nature eenigszins boven de stof verheven is, kan het door de genade tot iets hoogers opgevoerd worden, dat buiten zijn natuurlijke kracht ligt. Een teeken hiervan is het volgende : het gezicht kan geenszins op afgetrokken wijze kennen wat het op konkrete wijze kent; het kan immers geen enkele natuur waarnemen, tenzij in zoover ze die afzonderlijk-bepaalde natuur is. Ons verstand daarentegen kan datgene wat het als iets konkreets kent, abstrakt beschouwen. Immers hoewel het dingen kent die hun vorm in de stof bezitten, onderscheidt het toch beide samenstellende deelen, en beschouwt het den vorm op zich zelf. Hetzelfde geldt voor het verstand der engelen: hoewel het voor de engelen natuurlijk is het konkrete zijn te kennen in een bepaalde natuur, toch kunnen ze het zijn zelf afzonderlijk beschouwen, daar ze begrijpen, dat zij zelf en hun zijn van elkaar onderscheiden zijn. Aangezien dus het geschapen verstand er door zijn natuur op aangelegd is om den konkreten vorm en het konkrete zijn op abstrakte wijze te beschouwen, bij wijze van een 259zekere afscheiding, kan het door de genade opgevoerd worden tot de kennis van de op zichzelf staande afgescheiden zelfstandigheid, en van het op zichzelf staande afgescheiden zijn.3. De gezichtszin kan, om zijn algehele stoffelijkheid, niet verheven worden tot het aanschouwen van iets onstoffelijks. Maar omdat ons verstand of dat van de engelen van nature enigszins boven de stof verheven is, kan het door de genade tot iets hogers opgevoerd worden, dat buiten zijn natuurlijke kracht ligt. Een teken hiervan is het volgende: het gezicht kan geenszins op afgetrokken wijze kennen wat het op concrete wijze kent; het kan immers geen enkele natuur waarnemen, tenzij in zover ze die afzonderlijk-bepaalde natuur is. Ons verstand daarentegen kan datgene wat het als iets concreets kent, abstract beschouwen. Immers hoewel het dingen kent die hun vorm in de stof bezitten, onderscheidt het toch beide samenstellende delen, en beschouwt het de vorm op zichzelf. Hetzelfde geldt voor het verstand van de engelen: hoewel het voor de engelen natuurlijk is het concrete zijn te kennen in een bepaalde natuur, toch kunnen ze het zijn zelf afzonderlijk beschouwen, daar ze begrijpen, dat zij zelf en hun zijn van elkaar onderscheiden zijn. Aangezien dus het geschapen verstand er door zijn natuur op aangelegd is om de concrete vorm en het concrete zijn op abstracte wijze te beschouwen, bij wijze van een 259zekere afscheiding, kan het door de genade opgevoerd worden tot de kennis van de op zichzelf staande afgescheiden zelfstandigheid, en van het op zichzelf staande afgescheiden zijn.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Een geschapen licht is noodzakelijk tot het aanschouwen van Gods wezen, niet opdat het wezen van God, dat op zichzelf verstandelijk kenbaar is, zou kenbaar worden, maar opdat het verstand geschikt zou worden om 262te kennen, evenals een vermogen door de hebbelijkheid meer geschikt wordt om te handelen. Zoo heeft ook de uitwendige gezichtszin het lichamelijk licht noodig, dat de tusschenstof metterdaad doorschijnend maakt, om den kleurindruk te kunnen opnemen.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Een geschapen licht is noodzakelijk tot het aanschouwen van Gods wezen, niet opdat het wezen van God, dat op zichzelf verstandelijk kenbaar is, zou kenbaar worden, maar opdat het verstand geschikt zou worden om 262te kennen, evenals een vermogen door de hebbelijkheid meer geschikt wordt om te handelen. Zo heeft ook de uitwendige gezichtszin het lichamelijk licht nodig, dat de tussenstof metterdaad doorschijnend maakt, om de kleurindruk te kunnen opnemen.

2. Dit licht wordt tot het aanschouwen van Gods wezen vereischt, niet als een gelijkenis waarin men God zou zien, maar als een volmaaktheid van het verstand, waardoor het versterkt wordt om God te aanschouwen. En daarom mag men zeggen, dat het geen middel is waarin, maar een middel waardoor men God aanschouwt, en dit schaadt volstrekt niet aan de onmiddellijkheid van de Godsaanschouwing.2. Dit licht wordt tot het aanschouwen van Gods wezen vereist, niet als een gelijkenis waarin men God zou zien, maar als een volmaaktheid van het verstand, waardoor het versterkt wordt om God te aanschouwen. En daarom mag men zeggen, dat het geen middel is waarin, maar een middel waardoor men God aanschouwt, en dit schaadt volstrekt niet aan de onmiddellijkheid van de Godsaanschouwing.

3. De geschiktheid tot den vorm van vuur komt natuurlijkerwijze alleen toe aan het wezen, dat den vorm van vuur bezit. Daarom kan het licht der heerlijkheid aan geen enkel schepsel van nature toebehooren, of dit schepsel zou een goddelijke natuur moeten bezitten, wat onmogelijk is. Door dit licht immers wordt het redelijk schepsel godvormig, zooals we hierboven gezegd hebben (in de Leerstelling).3. De geschiktheid tot de vorm van vuur komt natuurlijkerwijze alleen toe aan het wezen, dat de vorm van vuur bezit. Daarom kan het licht van de heerlijkheid aan geen enkel schepsel van nature toebehoren, of dit schepsel zou een goddelijke natuur moeten bezitten, wat onmogelijk is. Door dit licht immers wordt het redelijk schepsel godvormig, zoals we hierboven gezegd hebben (in de Leerstelling).

266Antwoord op de bedenkingen. — 1. In de woorden : « Wij zullen Hem zien, gelijk Hij is », slaat het bijwoord gelijk op de wijze van zien, beschouwd van den kant van het objekt, zoodat de zin is : wij zullen Hem zóó zien, zooals Hij is, omdat wij het zijn van God zullen aanschouwen, dat zijn wezen zelf is. Maar dit bijwoord slaat niet op de wijze van zien, beschouwd van den kant van den kennende, zoodat de zin zou zijn : de wijze van aanschouwen zal zoo volmaakt zijn als de wijze van zijn in God zelf.266Antwoord op de bedenkingen. — 1. In de woorden: “Wij zullen Hem zien, gelijk Hij is”, slaat het bijwoord gelijk op de wijze van zien, beschouwd van de kant van het object, zodat de zin is: wij zullen Hem zó zien, zoals Hij is, omdat wij het zijn van God zullen aanschouwen, dat zijn wezen zelf is. Maar dit bijwoord slaat niet op de wijze van zien, beschouwd van de kant van de kennende, zodat de zin zou zijn: de wijze van aanschouwen zal zo volmaakt zijn als de wijze van zijn in God zelf.

2. Dit antwoord gaat ook op voor de tweede bedenking. Wanneer men immers zegt, dat de een eenzelfde ding niet méér begrijpt dan de ander, dan is dit waar, indien men spreekt van de wijze van zijn van het gekende ding, want al wie zich het ding anders voorstelt dan het is, heeft geen ware kennis; het is echter niet waar, wanneer men spreekt van de wijze van verstandelijk kennen, want de verstandelijke kennis van den een is volmaakter dan die van den ander.2. Dit antwoord gaat ook op voor de tweede bedenking. Wanneer men immers zegt, dat de een eenzelfde ding niet méér begrijpt dan de ander, dan is dit waar, indien men spreekt van de wijze van zijn van het gekende ding, want al wie zich het ding anders voorstelt dan het is, heeft geen ware kennis; het is echter niet waar, wanneer men spreekt van de wijze van verstandelijk kennen, want de verstandelijke kennis van de een is volmaakter dan die van de ander.

3. Het verschil van aanschouwing zal niet voortkomen van het objekt, want hetzelfde objekt, nl. het goddelijk wezen, zal aan allen worden voorgesteld; noch van een verschil in deelachtigheid aan het objekt door verschillende gelijkenissen, maar wel van het verschil van het vermogen van het verstand, niet van het 267natuurlijk vermogen, maar van het verheerlijkte, zooals hierboven gezegd is (in de Leerstelling).3. Het verschil van aanschouwing zal niet voortkomen van het object, want hetzelfde object, nl. het goddelijk wezen, zal aan allen worden voorgesteld; noch van een verschil in deelachtigheid aan het object door verschillende gelijkenissen, maar wel van het verschil van het vermogen van het verstand, niet van het 267natuurlijk vermogen, maar van het verheerlijkte, zoals hierboven gezegd is (in de Leerstelling).

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Het latijnsche woord comprehensio (het grijpen of begrijpen) kan twee beteekenissen hebben : vooreerst in strikten en eigenlijken zin, om aan te duiden, dat hij die iets begrijpt, het ten volle omvat. En op die wijze kan God noch door het verstand begrepen worden, noch in iets anders vervat zijn. Aangezien Hij oneindig is, kan Hij door geen beperkt wezen zóódanig omvat worden, dat dit laatste Hem zou bevatten op een wijze, even oneindig als het wezen van God zelf. En over die oneindigheid gaat het hier. Ten tweede wordt het woord comprehensio of begrijpen in breederen zin genomen, in verband nl. met najagen; wanneer wij immers iemand ingehaald en reeds de hand op hem gelegd hebben, dan zegt men, dat wij hem « gegrepen » hebben. En zóó wordt God door de gelukzaligen « begrepen », overeenkomstig het woord van het Hooglied (3, 4) : « Ik houd Hem, en zal Hem niet laten 271gaan ». In dien zin moeten wij de aangehaalde woorden van den Apostel verklaren. Dit « grijpen » of « vasthouden » is een van de drie gaven van de ziel, en beantwoordt aan de hoop, evenals de aanschouwing aan het geloof, en het genot van de gelukzaligheid aan de liefde. Bij ons immers heeft of behoudt men niet alles wat men ziet; want wij zien soms dingen, die op een afstand gelegen zijn, of waarover wij geen macht hebben. Ook genieten wij niet van al wat wij hebben, ófwel omdat het ons niet behaagt, ófwel omdat het niet het laatste einddoel van ons verlangen is, en dus niet geschikt is om onze begeerten te vervullen en te bevredigen. De gelukzaligen daarentegen vinden die drie dingen in God, want zij aanschouwen Hem, en terwijl ze Hem aanschouwen, houden zij Hem in hun tegenwoordigheid, met het vermogen om Hem altijd te blijven aanschouwen; en terwijl ze Hem vasthouden, genieten ze van Hem als van hun laatste einddoel, dat hun verlangen voldoet.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Het Latijnse woord comprehensio (het grijpen of begrijpen) kan twee betekenissen hebben: vooreerst in strikten en eigenlijken zin, om aan te duiden, dat hij die iets begrijpt, het ten volle omvat. En op die wijze kan God noch door het verstand begrepen worden, noch in iets anders vervat zijn. Aangezien Hij oneindig is, kan Hij door geen beperkt wezen zodanig omvat worden, dat dit laatste Hem zou bevatten op een wijze, even oneindig als het wezen van God zelf. En over die oneindigheid gaat het hier. Ten tweede wordt het woord comprehensio of begrijpen in bredere zin genomen, in verband nl. met najagen; wanneer wij immers iemand ingehaald en reeds de hand op hem gelegd hebben, dan zegt men, dat wij hem “gegrepen” hebben. En zó wordt God door de gelukzaligen “begrepen”, overeenkomstig het woord van het Hooglied (3, 4): “Ik houd Hem, en zal Hem niet laten 271gaan”. In die zin moeten wij de aangehaalde woorden van de Apostel verklaren. Dit “grijpen” of “vasthouden” is een van de drie gaven van de ziel, en beantwoordt aan de hoop, evenals de aanschouwing aan het geloof, en het genot van de gelukzaligheid aan de liefde. Bij ons immers heeft of behoudt men niet alles wat men ziet; want wij zien soms dingen, die op een afstand gelegen zijn, of waarover wij geen macht hebben. Ook genieten wij niet van al wat wij hebben, ófwel omdat het ons niet behaagt, ófwel omdat het niet het laatste einddoel van ons verlangen is, en dus niet geschikt is om onze begeerten te vervullen en te bevredigen. De gelukzaligen daarentegen vinden die drie dingen in God, want zij aanschouwen Hem, en terwijl ze Hem aanschouwen, houden zij Hem in hun tegenwoordigheid, met het vermogen om Hem altijd te blijven aanschouwen; en terwijl ze Hem vasthouden, genieten ze van Hem als van hun laatste einddoel, dat hun verlangen voldoet.

2. God wordt niet onbegrijpelijk genoemd, alsof er iets in Hem was, dat aan de aanschouwing onttrokken blijft, maar omdat Hij niet zóó volmaakt gekend wordt als Hij kenbaar is. In een stelling b. v., die met doorslaande redenen kan bewezen worden, en die wij slechts op grond van waarschijnlijkheid aannemen, is er 272niets dat ons ontgaat, noch het onderwerp, noch het gezegde, noch de verbinding van beide, en toch kennen wij die stelling, in haar geheel genomen, niet zóó volmaakt als zij kenbaar is. Daarom zegt Augustinus t. a. pl., waar hij een verklaring geeft van de omvattende kennis, dat men het geheel volkomen begrijpt, wanneer men het op zulke wijze kent, dat niets er van voor den kennende verdoken blijft, of wanneer men er langs alle kanten het uiteinde van kan overschouwen : dan immers overschouwt men langs alle kanten het uiteinde van iets, wanneer de wijze waarop we dat ding kennen haar eindterm heeft bereikt.2. God wordt niet onbegrijpelijk genoemd, alsof er iets in Hem was, dat aan de aanschouwing onttrokken blijft, maar omdat Hij niet zó volmaakt gekend wordt als Hij kenbaar is. In een stelling bv., die met doorslaande redenen kan bewezen worden, en die wij slechts op grond van waarschijnlijkheid aannemen, is er 272niets dat ons ontgaat, noch het onderwerp, noch het gezegde, noch de verbinding van beide, en toch kennen wij die stelling, in haar geheel genomen, niet zó volmaakt als zij kenbaar is. Daarom zegt Augustinus t.a.p., waar hij een verklaring geeft van de omvattende kennis, dat men het geheel volkomen begrijpt, wanneer men het op zulke wijze kent, dat niets er van voor de kennende verdoken blijft, of wanneer men er langs alle kanten het uiteinde van kan overschouwen: dan immers overschouwt men langs alle kanten het uiteinde van iets, wanneer de wijze waarop we dat ding kennen haar eindterm heeft bereikt.

3. « Ten volle » (totaliter) wijst op de zijnswijze van het objekt, niet alsof niet geheel de zijnswijze van het objekt onder de kennis zou vallen, maar omdat de zijnswijze van het objekt niet de wijze is van de kennis. Wie dus God in zijn wezen aanschouwt, ziet in Hem, dat Hij oneindig is in wezen en kenbaarheid. Den kennende zelf komt die oneindige wijze echter niet toe, zoodat zijn kennis oneindig zou zijn. Zoo kan b. v. iemand met waarschijnlijkheid weten, dat een stelling door afdoende bewijzen bewezen kan worden, hoewel hij zelf ze door zulke bewijzen niet kent.3. “Ten volle” (totaliter) wijst op de zijnswijze van het object, niet alsof niet geheel de zijnswijze van het object onder de kennis zou vallen, maar omdat de zijnswijze van het object niet de wijze is van de kennis. Wie dus God in zijn wezen aanschouwt, ziet in Hem, dat Hij oneindig is in wezen en kenbaarheid. De kennende zelf komt die oneindige wijze echter niet toe, zodat zijn kennis oneindig zou zijn. Zo kan bv. iemand met waarschijnlijkheid weten, dat een stelling door afdoende bewijzen bewezen kan worden, hoewel hij zelf ze door zulke bewijzen niet kent.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Gregorius spreekt over de genoegzaamheid van het objekt, nl. van God, die op zichzelf genomen, alles voldoende bevat en voorstelt; daaruit volgt 276echter niet, dat al wie God aanschouwt, alles in Hem ziet, omdat Hij Hem nl. niet volmaakt begrijpt.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Gregorius spreekt over de genoegzaamheid van het object, nl. van God, die op zichzelf genomen, alles voldoende bevat en voorstelt; daaruit volgt 276echter niet, dat al wie God aanschouwt, alles in Hem ziet, omdat Hij Hem nl. niet volmaakt begrijpt.

2. Wie een spiegel ziet, ziet in den spiegel niet noodzakelijk alles, tenzij hij geheel den spiegel omvat.2. Wie een spiegel ziet, ziet in de spiegel niet noodzakelijk alles, tenzij hij geheel de spiegel omvat.

3. Hoewel het verhevener is God te aanschouwen dan alle andere dingen, toch is het verhevener God zóó te aanschouwen, dat men alle dingen in Hem ziet, dan Hem zóó te aanschouwen, dat men niet alle, maar slechts een kleiner of grooter aantal dingen in Hem ziet. Wij hebben immers (in de Leerstelling) aangetoond, dat het aantal van de dingen die men in God ziet, afhankelijk is van de meer of minder volmaakte wijze waarop men Hem aanschouwt.3. Hoewel het verhevener is God te aanschouwen dan alle andere dingen, toch is het verhevener God zó te aanschouwen, dat men alle dingen in Hem ziet, dan Hem zó te aanschouwen, dat men niet alle, maar slechts een kleiner of groter aantal dingen in Hem ziet. Wij hebben immers (in de Leerstelling) aangetoond, dat het aantal van de dingen die men in God ziet, afhankelijk is van de meer of minder volmaakte wijze waarop men Hem aanschouwt.

4. Het natuurlijk verlangen van het redelijk schepsel is alles te kennen, wat tot de volmaaktheid van het verstand behoort, nl. de soorten, de geslachten en het wezen der dingen, wat al diegenen in God zullen zien, die Gods wezen aanschouwen. Maar de kennis van de individueele wezens, van hun gedachten en werken, wordt niet vereischt tot de volmaaktheid van het geschapen verstand, en het natuurlijk verlangen streeft er ook niet naar; evenmin wordt tot de volmaaktheid van het geschapen verstand de 277kennis vereischt van de dingen, die nog niet zijn, maar die door God gemaakt kunnen worden. Indien men echter God alleen aanschouwde, de bron en de oorsprong van alle zijn en waarheid, dan zou Hij zóódanig den natuurlijken aandrang naar kennis bevredigen, dat men niets anders zou zoeken om gelukkig te zijn. Daarom zegt Augustinus in zijn Belijdenissen (Ve Boek, IVe H.) : « Ongelukkig is de mensch, die al die dingen (nl. de schepselen) kent, maar U niet kent; gelukkig is hij die U kent, zelfs indien hij van het andere niets afweet. Maar hij die én U, én die dingen kent, is niet gelukkiger om dat andere, maar is gelukkig door U alleen ».4. Het natuurlijk verlangen van het redelijk schepsel is alles te kennen, wat tot de volmaaktheid van het verstand behoort, nl. de soorten, de geslachten en het wezen van de dingen, wat al diegenen in God zullen zien, die Gods wezen aanschouwen. Maar de kennis van de individuele wezens, van hun gedachten en werken, wordt niet vereist tot de volmaaktheid van het geschapen verstand, en het natuurlijk verlangen streeft er ook niet naar; evenmin wordt tot de volmaaktheid van het geschapen verstand de 277kennis vereist van de dingen, die nog niet zijn, maar die door God gemaakt kunnen worden. Indien men echter God alleen aanschouwde, de bron en de oorsprong van alle zijn en waarheid, dan zou Hij zodanig de natuurlijke aandrang naar kennis bevredigen, dat men niets anders zou zoeken om gelukkig te zijn. Daarom zegt Augustinus in zijn Belijdenissen (5e Boek, 4e H.): “Ongelukkig is de mens, die al die dingen (nl. de schepselen) kent, maar U niet kent; gelukkig is hij die U kent, zelfs indien hij van het andere niets afweet. Maar hij die én U, én die dingen kent, is niet gelukkiger om dat andere, maar is gelukkig door U alleen”.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Het verstand van hem die God aanschouwt wordt gelijkvormig aan de dingen, die het in God ziet, voor zoover het vereenigd wordt met het goddelijk wezen, waarin de gelijkenissen van alle dingen voorafbestaan.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Het verstand van hem die God aanschouwt wordt gelijkvormig aan de dingen, die het in God ziet, voor zover het verenigd wordt met het goddelijk wezen, waarin de gelijkenissen van alle dingen voorafbestaan.

2. Sommige kenvermogens kunnen uit vroeger opgedane kenbeelden andere kenbeelden vormen. Zoo vormt de verbeelding uit de vroeger opgedane voorstellingen van berg en goud, de voorstelling van een gouden berg, en vormt het verstand uit de vroeger opgedane denkbeelden van geslacht en soortelijk verschil het begrip soort. Evenzoo kunnen wij ons uit een getrouwe afbeelding voorstellen hoe iemand er uit ziet. Uit de aanschouwing van het goddelijk 281wezen kon Paulus of wie God ook ziet, een kenbeeld vormen van de in God aanschouwde dingen; die kenbeelden bleven achter in Paulus' geest, toen hij Gods wezen niet meer aanschouwde. Maar de aanschouwing van dingen, voorgesteld door aldus ontvangen kenbeelden, verschilt van die aanschouwing, waardoor men de dingen ziet in God.2. Sommige kenvermogens kunnen uit vroeger opgedane kenbeelden andere kenbeelden vormen. Zo vormt de verbeelding uit de vroeger opgedane voorstellingen van berg en goud, de voorstelling van een gouden berg, en vormt het verstand uit de vroeger opgedane denkbeelden van geslacht en soortelijk verschil het begrip soort. Evenzo kunnen wij ons uit een getrouwe afbeelding voorstellen hoe iemand er uit ziet. Uit de aanschouwing van het goddelijk 281wezen kon Paulus of wie God ook ziet, een kenbeeld vormen van de in God aanschouwde dingen; die kenbeelden bleven achter in Paulus' geest, toen hij Gods wezen niet meer aanschouwde. Maar de aanschouwing van dingen, voorgesteld door aldus ontvangen kenbeelden, verschilt van die aanschouwing, waardoor men de dingen ziet in God.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Wij begrijpen maar één ding tegelijk, voor zoover wij maar één kenbeeld verstaan; wij kunnen echter meerdere dingen tegelijk begrijpen, wanneer zij alle in één kenbeeld begrepen zijn. Door het kenbeeld mensch b. v. kennen wij het dierlijk en het redelijk wezen, en door het kenbeeld huis, den muur en het dak.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Wij begrijpen maar één ding tegelijk, voor zover wij maar één kenbeeld verstaan; wij kunnen echter meerdere dingen tegelijk begrijpen, wanneer zij alle in één kenbeeld begrepen zijn. Door het kenbeeld mens bv. kennen wij het dierlijk en het redelijk wezen, en door het kenbeeld huis, de muur en het dak.

2842. Wat betreft hun natuurlijke kennis, kennen de engelen door middel van een menigte ingestorte kenbeelden, maar ze begrijpen niet alle dingen tegelijk. Zoo bewegen ze zich naar hun verstand in den tijd; maar voor zoover zij de dingen in God aanschouwen, zien zij ze alle tegelijk.2842. Wat betreft hun natuurlijke kennis, kennen de engelen door middel van een menigte ingestorte kenbeelden, maar ze begrijpen niet alle dingen tegelijk. Zo bewegen ze zich naar hun verstand in de tijd; maar voor zover zij de dingen in God aanschouwen, zien zij ze alle tegelijk.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Volgens Dionysius (Over de Hemelreien, IVe H.) zegt de H. Schrift, dat iemand God gezien heeft, in zoover voorstellingen, die door een zekere gelijkenis iets goddelijks voorstellen, door de zintuigen 288waargenomen of door de verbeelding gevormd worden. Wanneer dan Jacob zegt : « Ik heb God gezien van aanschijn tot aanschijn », dan heeft dit geen betrekking op het goddelijk wezen zelf, maar op de beelden waardoor God werd voorgesteld. Dit duidt zelf op een zekere verhevenheid van de gave van profetie, dat God sprekend wordt gezien, al is het ook door een voorstelling van de verbeelding, zooals verderop zal blijken (IIa IIae, CLXXIVe Kw., IIIe Art.), wanneer wij zullen handelen over de graden van de profetie. Het is ook mogelijk, dat Jacob zulks zegt om een zekeren staat van beschouwing aan te duiden, die boven den gewonen verheven is.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Volgens Dionysius (Over de Hemelreien, 4e H.) zegt de H. Schrift, dat iemand God gezien heeft, in zover voorstellingen, die door een zekere gelijkenis iets goddelijks voorstellen, door de zintuigen 288waargenomen of door de verbeelding gevormd worden. Wanneer dan Jacob zegt: “Ik heb God gezien van aanschijn tot aanschijn”, dan heeft dit geen betrekking op het goddelijk wezen zelf, maar op de beelden waardoor God werd voorgesteld. Dit duidt zelf op een zekere verhevenheid van de gave van profetie, dat God sprekend wordt gezien, al is het ook door een voorstelling van de verbeelding, zoals verderop zal blijken (2-2, 174e Kw., 3e Art.), wanneer wij zullen handelen over de graden van de profetie. Het is ook mogelijk, dat Jacob zulks zegt om een zekeren staat van beschouwing aan te duiden, die boven de gewone verheven is.

2. Evenals God op wonderbare en bovennatuurlijke wijze iets in de stoffelijke dingen bewerkt, zoo heeft Hij ook op bovennatuurlijke wijze en buiten de gewone orde om, de geesten van sommigen opgevoerd tot de aanschouwing van zijn wezen, terwijl zij nog in 't vleesch leefden, en zonder dat zij gebruik maakten van de zintuigen van het vleesch, zooals Augustinus zegt in het XIIe Boek zijner Letterlijke verklaring van het Boek der Schepping (XXVIe, XXVIIe en XXVIIIe H.) en in zijn Boek Over de aanschouwing van God (XIIIe H.). Dit betreft voornamelijk Mozes, den Leeraar der Joden, en Paulus, den leeraar van de 289heidenen. Dit punt zullen wij breedvoeriger bespreken, wanneer wij zullen handelen over de geestvervoering (IIa IIae, CLXXVe Kw., IIIe Art. en v.v.).2. Evenals God op wonderbare en bovennatuurlijke wijze iets in de stoffelijke dingen bewerkt, zo heeft Hij ook op bovennatuurlijke wijze en buiten de gewone orde om, de geesten van sommigen opgevoerd tot de aanschouwing van zijn wezen, terwijl zij nog in 't vlees leefden, en zonder dat zij gebruik maakten van de zintuigen van het vlees, zoals Augustinus zegt in het 12e Boek van zijn Letterlijke verklaring van het Boek van de Schepping (26e, 27e en 28e H.) en in zijn Boek Over de aanschouwing van God (13e H.). Dit betreft voornamelijk Mozes, de Leraar van de Joden, en Paulus, de leraar van de 289heidenen. Dit punt zullen wij breedvoeriger bespreken, wanneer wij zullen handelen over de geestvervoering (2-2, 175e Kw., 3e Art. en v.v.).

3. Men zegt, dat wij alles in God zien en door Hem over alles oordeelen, voor zoover wij alles kennen en beoordeelen door een deelhebben aan zijn licht, want zelf het natuurlijk licht van het verstand is een deelhebben aan het goddelijk licht. Zoo zegt men ook, dat wij alle zintuigelijk-waarneembare dingen zien en beoordeelen in de zon, dit is door haar licht. Daarom zegt Augustinus in het Ie Boek zijner Alleenspraken (VIIIe H.) : « Men kan den inhoud der wetenschappen niet begrijpen, indien zij niet als door hun zon belicht worden », nl. door God. Evenals het dus niet noodig is de zelfstandigheid van de zon te zien om het zintuigelijk-waarneembare te zien, zoo is het ook niet noodig, Gods wezen te zien, om iets wat verstandelijk kenbaar is te zien.3. Men zegt, dat wij alles in God zien en door Hem over alles oordelen, voor zover wij alles kennen en beoordelen door een deelhebben aan zijn licht, want zelf het natuurlijk licht van het verstand is een deelhebben aan het goddelijk licht. Zo zegt men ook, dat wij alle zintuigelijk-waarneembare dingen zien en beoordelen in de zon, dit is door haar licht. Daarom zegt Augustinus in het 1e Boek van zijn Alleenspraken (8e H.): “Men kan de inhoud van de wetenschappen niet begrijpen, indien zij niet als door hun zon belicht worden”, nl. door God. Evenals het dus niet nodig is de zelfstandigheid van de zon te zien om het zintuigelijk-waarneembare te zien, zo is het ook niet nodig, Gods wezen te zien, om iets wat verstandelijk kenbaar is te zien.

4. De verstandelijke beschouwing betreft die dingen die in de ziel zijn door hun wezen, voor zoover zij als kenobjekten in het verstand zijn. Op die wijze is God in de ziel der gelukzaligen, maar niet in onze ziel, waarin Hij alleen is door zijn tegenwoordigheid, zijn wezen en zijn macht.4. De verstandelijke beschouwing betreft die dingen die in de ziel zijn door hun wezen, voor zover zij als kenobjecten in het verstand zijn. Op die wijze is God in de ziel van de gelukzaligen, maar niet in onze ziel, waarin Hij alleen is door zijn tegenwoordigheid, zijn wezen en zijn macht.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. De rede kan van een enkelvoudigen vorm niet weten wat hij is, maar wel dat hij is.

2. Door onze natuurlijke kennis kennen we God uit de zinnelijke voorstellingen van zijn uitwerkselen.

3. Daar de kennis van God in zijn wezen een vrucht is der genade, komt zij uitsluitend aan de goeden toe; maar de kennis van God door de natuurlijke rede kunnen én goeden, én kwaden verkrijgen. Daarom zegt Augustinus in het Ie Boek van zijn 293Retractaties (IVe H.) : « Ik keur niet goed wat ik gezegd heb in een gebed, nl. dit : God, die gewild hebt, dat alleen de reinen de waarheid zouden kennen. Men kan immers antwoorden, dat ook velen, die niet rein zijn, talrijke waarheden kennen », en hij bedoelt : door de natuurlijke rede.3. Daar de kennis van God in zijn wezen een vrucht is van de genade, komt zij uitsluitend aan de goeden toe; maar de kennis van God door de natuurlijke rede kunnen én goeden, én kwaden verkrijgen. Daarom zegt Augustinus in het 1e Boek van zijn 293Retractaties (4e H.): “Ik keur niet goed wat ik gezegd heb in een gebed, nl. dit: God, die gewild hebt, dat alleen de reinen de waarheid zouden kennen. Men kan immers antwoorden, dat ook velen, die niet rein zijn, talrijke waarheden kennen”, en hij bedoelt: door de natuurlijke rede.

Antwoord op de bedenkingen. — 1. Hoewel wij in dit leven door de openbaring, die ons door de genade verleend werd, van God niet weten wat Hij is, en in dien zin met Hem vereenigd worden als met een onbekende, toch kennen wij Hem vollediger, in zoover ons talrijker en verhevener uitwerkselen van God geopenbaard worden, en in zoover wij Hem door de goddelijke openbaring iets toekennen, waartoe de natuurlijke rede niet reikt, b. v. dat Hij drievoudig is en één.Antwoord op de bedenkingen. — 1. Hoewel wij in dit leven door de openbaring, die ons door de genade verleend werd, van God niet weten wat Hij is, en in die zin met Hem verenigd worden als met een onbekende, toch kennen wij Hem vollediger, in zover ons talrijker en verhevener uitwerkselen van God geopenbaard worden, en in zover wij Hem door de goddelijke openbaring iets toekennen, waartoe de natuurlijke rede niet reikt, bv. dat Hij drievoudig is en één.

2. Uit de voorstellingen, aan de zintuigen ontleend overeenkomstig de natuurlijke orde, of in de verbeelding onder goddelijke inwerking gevormd, putten wij een des te verhevener verstandelijke kennis, naarmate het geesteslicht bij den mensch krachtiger is; en door de openbaring putten wij eveneens, dank zij de instorting van het goddelijk licht, een vollediger kennis uit de zinnelijke voorstellingen.2. Uit de voorstellingen, aan de zintuigen ontleend overeenkomstig de natuurlijke orde, of in de verbeelding onder goddelijke inwerking gevormd, putten wij een des te verhevener verstandelijke kennis, naarmate het geesteslicht bij de mens krachtiger is; en door de openbaring putten wij eveneens, dank zij de instorting van het goddelijk licht, een vollediger kennis uit de zinnelijke voorstellingen.

3. Het geloof is een zekere kennis, in zoover het verstand door het geloof op een bepaald kenobjekt gericht wordt. Maar die 297bepaalde richting op een objekt komt niet voort uit het inzicht van hem die gelooft, maar uit het inzicht van Hem in wien men gelooft. En juist omdat het inzicht ontbreekt, is het geloof een andere kennis dan de wetenschap, want de wetenschap richt het verstand op één objekt, door inzicht en door het aanschouwen van de eerste beginselen.3. Het geloof is een zekere kennis, in zover het verstand door het geloof op een bepaald kenobject gericht wordt. Maar die 297bepaalde richting op een object komt niet voort uit het inzicht van hem die gelooft, maar uit het inzicht van Hem in wie men gelooft. En juist omdat het inzicht ontbreekt, is het geloof een andere kennis dan de wetenschap, want de wetenschap richt het verstand op één object, door inzicht en door het aanschouwen van de eerste beginselen.