Leerstelling. — Voor hen die acht geven op de goddelijke enkelvoudigheid is de oplossing van deze kwestie zeer duidelijk. Zooals immers boven werd aangetoond (3e Kw., 3e Art.) , vergt de goddelijke enkelvoudigheid dat de wezenheid en haar drager, die 245in de verstandelijke zelfstandigheden niets anders is dan de persoon, in God hetzelfde zouden zijn. Er schijnt echter een moeilijkheid hieruit voort te komen dat, terwijl de goddelijke personen meervoudig zijn, de wezenheid één blijft. En omdat nu, naar het woord van Boëtius (in zijn boek Over de Drievuldigheid, 6e H.) , « de betrekking de drievuldigheid van de personen teweegbrengt », plaatsten sommigen in God tusschen wezenheid en persoon een onderscheid op dezelfde wijze als volgens hen de betrekkingen enkel bij het subjekt staan; want zij beschouwden de betrekkingen alleen als verhoudingen van een ding tot een ander en niet in zoover ze ook werkelijke dingen zijn.Leerstelling. — Voor hen die acht geven op de goddelijke enkelvoudigheid is de oplossing van deze kwestie zeer duidelijk. Zoals immers boven werd aangetoond (3e Kw., 3e Art.), vergt de goddelijke enkelvoudigheid dat de wezenheid en haar drager, die 245in de verstandelijke zelfstandigheden niets anders is dan de persoon, in God hetzelfde zouden zijn. Er schijnt echter een moeilijkheid hieruit voort te komen dat, terwijl de goddelijke personen meervoudig zijn, de wezenheid één blijft. En omdat nu, naar het woord van Boëtius (in zijn boek Over de Drievuldigheid, 6e H.), “de betrekking de drievuldigheid van de personen teweegbrengt”, plaatsten sommigen in God tussen wezenheid en persoon een onderscheid op dezelfde wijze als volgens hen de betrekkingen enkel bij het subject staan; want zij beschouwden de betrekkingen alleen als verhoudingen van een ding tot een ander en niet in zover ze ook werkelijke dingen zijn.

Boven hebben we echter bewezen (28e Kw., 2e Art.) dat de betrekkingen, die in de geschapen dingen bijkomstigheden zijn, in God de goddelijke wezenheid zelf zijn. Daaruit volgt dat in God de wezenheid in werkelijkheid niets anders is dan de persoon, en dat nochtans de personen werkelijk van elkaar onderscheiden zijn. Want de persoon, zooals boven gezegd werd (29e Kw., 4e Art.) , beteekent de betrekking als zelfstandig-staande in de goddelijke natuur. Wanneer wij nu de betrekking vergelijken met de wezenheid, dan verschillen die niet in werkelijkheid maar alleen naar ons begrip; vergelijken wij ze echter met een tegengestelde betrekking, dan zijn deze beide, juist krachtens die tegenstelling, werkelijk van 246elkaar onderscheiden. En zoo blijft er één wezenheid en drie personen.Boven hebben we echter bewezen (28e Kw., 2e Art.) dat de betrekkingen, die in de geschapen dingen bijkomstigheden zijn, in God de goddelijke wezenheid zelf zijn. Daaruit volgt dat in God de wezenheid in werkelijkheid niets anders is dan de persoon, en dat nochtans de personen werkelijk van elkaar onderscheiden zijn. Want de persoon, zoals boven gezegd werd (29e Kw., 4e Art.), betekent de betrekking als zelfstandig-staande in de goddelijke natuur. Wanneer wij nu de betrekking vergelijken met de wezenheid, dan verschillen die niet in werkelijkheid maar alleen naar ons begrip; vergelijken wij ze echter met een tegengestelde betrekking, dan zijn deze beide, juist krachtens die tegenstelling, werkelijk van 246elkaar onderscheiden. En zo blijft er één wezenheid en drie personen.

Leerstelling. — We hebben vroeger aangetoond (13e Kw., 1e Art., Antw. op de 2e B. en 3e Art.) dat ons verstand de goddelijke dingen niet benoemt naar hun wijze, daar het deze als 250zoodanig niet kan kennen, maar dat het ze benoemt naar de wijze die het in de geschapen wezens waarneemt. In de zintuigelijk waarneembare dingen nu, waaruit ons verstand zijn kennis put, wordt de soortelijke natuur geïndividueerd door de stof, en is bijgevolg de natuur de vorm en het individu de drager van den vorm. Daarom wordt dan ook in God, wat de wijze van beteekenen betreft, de wezenheid als de vorm van de drie Personen beteekend. Gaat het nu over geschapen dingen, dan zeggen we dat iedere vorm van het subjekt is waarvan hij de vorm is. Zoo zeggen wij dat de gezondheid of de schoonheid van deze of gene mensch is. Van het subjekt echter dat den vorm bezit zeggen wij niet dat het van den vorm is, tenzij met toevoeging van een bijvoeglijk naamwoord dat den vorm bepaalt. Bij voorbeeld: dit is een vrouw van groote schoonheid; dit is een man van volmaakte deugd. Omdat nu in God de wezenheid één is, al zijn er meerdere personen, zeggen wij zoowel dat er één wezenheid is van drie Personen als drie Personen van één wezenheid, om nl. te doen inzien dat in het laatste geval deze genitieven den vorm aanduiden.Leerstelling. — We hebben vroeger aangetoond (13e Kw., 1e Art., Antw. op de 2e B. en 3e Art.) dat ons verstand de goddelijke dingen niet benoemt naar hun wijze, daar het deze als 250zodanig niet kan kennen, maar dat het ze benoemt naar de wijze die het in de geschapen wezens waarneemt. In de zintuigelijk waarneembare dingen nu, waaruit ons verstand zijn kennis put, wordt de soortelijke natuur geïndividueerd door de stof, en is bijgevolg de natuur de vorm en het individu de drager van de vorm. Daarom wordt dan ook in God, wat de wijze van betekenen betreft, de wezenheid als de vorm van de drie Personen betekend. Gaat het nu over geschapen dingen, dan zeggen we dat iedere vorm van het subject is waarvan hij de vorm is. Zo zeggen wij dat de gezondheid of de schoonheid van deze of gene mens is. Van het subject echter dat de vorm bezit zeggen wij niet dat het van de vorm is, tenzij met toevoeging van een bijvoeglijk naamwoord dat de vorm bepaalt. Bij voorbeeld: dit is een vrouw van grote schoonheid; dit is een man van volmaakte deugd. Omdat nu in God de wezenheid één is, al zijn er meerdere personen, zeggen wij zowel dat er één wezenheid is van drie Personen als drie Personen van één wezenheid, om nl. te doen inzien dat in het laatste geval deze genitieven de vorm aanduiden.

Leerstelling. — Sommige wezensnamen beteekenen de wezenheid in zelfstandigen zin, andere in bijvoeglijken zin. Degene nu die de wezenheid in zelfstandigen zin beteekenen worden alleen in het enkelvoud aan de drie Personen toegekend en niet in het meervoud. Degene echter die de wezenheid in bijvoeglijken zin beteekenen worden van de drie Personen gezegd in het meervoud. — De reden daarvan is deze: de zelfstandige naamwoorden beteekenen iets als een zelfstandigheid, de bijvoeglijke naamwoorden beduiden iets als een bijkomstigheid die in het subjekt is. Evenals nu de zelfstandigheid op zichzelf is, zoo is zij ook op zichzelf één of veelvuldig. Dus moet het zelfstandig naamwoord in het enkelvoud of in het meervoud staan naar gelang van den vorm die door het naamwoord beteekend wordt. Maar evenals de bijkomstigheden in het subjekt zijn, zoo ook zijn zij één of meervoudig naar gelang van het subjekt en aldus hangt voor de bijvoeglijke naamwoorden het enkelvoud of het meervoud af van het subjekt. Bij de geschapen wezens nu is er dan alleen één vorm in meerdere 256subjekten, wanneer deze een ordeëenheid bezitten, b. v. de vorm van een geordende menigte. De namen die zulke vorm beteekenen worden dan ook aan meerdere dingen in het enkelvoud toegekend wanneer het zelfstandige naamwoorden zijn, echter niet wanneer het bijvoeglijke naamwoorden zijn. Wij zeggen toch dat vele menschen een vereeniging vormen of een leger of een volk, maar nochtans ook dat vele menschen vereenigden zijn. Zooals echter aangetoond werd (in het voorgaand Artikel) , wordt in God de goddelijke wezenheid beteekend als de vorm. Deze vorm nu is enkelvoudig en in de hoogste mate één, zooals we vroeger bewezen hebben (3e Kw., 7e Art. en 11e Kw., 4e Art.) . Daarom worden de namen die de goddelijke wezenheid in zelfstandigen zin beteekenen, in het enkelvoud en niet in het meervoud aan de drie Personen toegekend. Dat is dan ook de reden waarom wij van Socrates, Plato en Cicero zeggen dat zij drie menschen zijn, maar van den Vader, den Zoon en den Heiligen Geest dat zij één God zijn en niet dat zij drie goden zijn. Want in de drie subjekten van de menschelijke natuur is een drievoudige menschheid, maar in de drie Personen is één goddelijke wezenheid. De namen echter die de wezenheid in bijvoeglijken zin beteekenen, worden aan de drie Personen toegekend in het meervoud, omdat er meerdere subjekten zijn. We spreken immers van drie bestaanden of van drie wijzen of drie eeuwigen en ongeschapenen en onmetelijken, wanneer wij die namen in bijvoeglijken zin bezigen. 257Maar wanneer wij ze in zelfstandigen zin nemen, dan spreken wij van één ongeschapene en onmetelijke en eeuwige, zooals Athanasius het doet (in het Symbolum) .Leerstelling. — Sommige wezensnamen betekenen de wezenheid in zelfstandigen zin, andere in bijvoeglijke zin. Degene nu die de wezenheid in zelfstandigen zin betekenen worden alleen in het enkelvoud aan de drie Personen toegekend en niet in het meervoud. Degene echter die de wezenheid in bijvoeglijke zin betekenen worden van de drie Personen gezegd in het meervoud. — De reden daarvan is deze: de zelfstandige naamwoorden betekenen iets als een zelfstandigheid, de bijvoeglijke naamwoorden beduiden iets als een bijkomstigheid die in het subject is. Evenals nu de zelfstandigheid op zichzelf is, zo is zij ook op zichzelf één of veelvuldig. Dus moet het zelfstandig naamwoord in het enkelvoud of in het meervoud staan naar gelang van de vorm die door het naamwoord betekend wordt. Maar evenals de bijkomstigheden in het subject zijn, zo ook zijn zij één of meervoudig naar gelang van het subject en aldus hangt voor de bijvoeglijke naamwoorden het enkelvoud of het meervoud af van het subject. Bij de geschapen wezens nu is er dan alleen één vorm in meerdere 256subjecten, wanneer deze een ordeëenheid bezitten, bv. de vorm van een geordende menigte. De namen die zulke vorm betekenen worden dan ook aan meerdere dingen in het enkelvoud toegekend wanneer het zelfstandige naamwoorden zijn, echter niet wanneer het bijvoeglijke naamwoorden zijn. Wij zeggen toch dat vele mensen een vereniging vormen of een leger of een volk, maar nochtans ook dat vele mensen verenigden zijn. Zoals echter aangetoond werd (in het voorgaand Artikel), wordt in God de goddelijke wezenheid betekend als de vorm. Deze vorm nu is enkelvoudig en in de hoogste mate één, zoals we vroeger bewezen hebben (3e Kw., 7e Art. en 11e Kw., 4e Art.) . Daarom worden de namen die de goddelijke wezenheid in zelfstandigen zin betekenen, in het enkelvoud en niet in het meervoud aan de drie Personen toegekend. Dat is dan ook de reden waarom wij van Socrates, Plato en Cicero zeggen dat zij drie mensen zijn, maar van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest dat zij één God zijn en niet dat zij drie goden zijn. Want in de drie subjecten van de menselijke natuur is een drievoudige mensheid, maar in de drie Personen is één goddelijke wezenheid. De namen echter die de wezenheid in bijvoeglijke zin betekenen, worden aan de drie Personen toegekend in het meervoud, omdat er meerdere subjecten zijn. We spreken immers van drie bestaanden of van drie wijzen of drie eeuwigen en ongeschapenen en onmetelijken, wanneer wij die namen in bijvoeglijke zin bezigen. 257Maar wanneer wij ze in zelfstandigen zin nemen, dan spreken wij van één ongeschapene en onmetelijke en eeuwige, zoals Athanasius het doet (in het Symbolum) .

Leerstelling. — Sommigen hebben beweerd dat de namen « God » en dergelijke in eigenlijken zin genomen uiteraard slechts staan voor de wezenheid, maar dat zij voor den persoon kunnen staan wanneer er een kenmerkend begrip wordt aan toegevoegd. Naar alle waarschijnlijkheid kwamen zij tot die meening uit de beschouwing van de goddelijke enkelvoudigheid, krachtens welke in God bezitten en bezit samenvallen, zoodat degene die de godheid bezit, wat door den naam « God » wordt beteekend, hetzelfde is als « de godheid ». Maar waar het gaat om eigenlijke benamingen, moet men niet alleen letten op wat er beteekend wordt, doch ook op de wijze 261waarop iets beteekend wordt. Nu beteekent de naam « God » de goddelijke wezenheid als aanwezig in hem die ze bezit, zooals de naam « mensch » de menschheid beteekent in het subjekt. Daarom hebben anderen juister gezegd dat de naam « God », door de wijze waarop hij beteekent, in eigenlijken zin kan staan voor den persoon, evenals dit bij den naam « mensch » het geval is. Zoo vindt men bijgevolg dat de naam « God » staat voor de wezenheid, wanneer er b. v. gezegd wordt: « God schept », daar in deze uitdrukking het gezegde aan het subjekt toekomt om reden van den beteekenden vorm, nl. de Godheid. Soms staat hij ook voor den persoon, — of wel voor één persoon alleen, zooals in de zin: « God brengt God voort »; — of wel voor twee personen, wanneer men b. v. zegt: « God ademt aan »; — of ook voor drie, b. v. in het woord: « Aan den Koning der eeuwen, den onsterfelijken, onzichtbaren en eenigen God, enz. » (Eerste Brief aan Timotheus 1, 17) .Leerstelling. — Sommigen hebben beweerd dat de namen “God” en dergelijke in eigenlijke zin genomen uiteraard slechts staan voor de wezenheid, maar dat zij voor de persoon kunnen staan wanneer er een kenmerkend begrip wordt aan toegevoegd. Naar alle waarschijnlijkheid kwamen zij tot die mening uit de beschouwing van de goddelijke enkelvoudigheid, krachtens welke in God bezitten en bezit samenvallen, zodat degene die de godheid bezit, wat door de naam “God” wordt betekend, hetzelfde is als “de godheid”. Maar waar het gaat om eigenlijke benamingen, moet men niet alleen letten op wat er betekend wordt, doch ook op de wijze 261waarop iets betekend wordt. Nu betekent de naam “God” de goddelijke wezenheid als aanwezig in hem die ze bezit, zoals de naam “mens” de mensheid betekent in het subject. Daarom hebben anderen juister gezegd dat de naam “God”, door de wijze waarop hij betekent, in eigenlijke zin kan staan voor de persoon, evenals dit bij de naam “mens” het geval is. Zo vindt men bijgevolg dat de naam “God” staat voor de wezenheid, wanneer er bv. gezegd wordt: “God schept”, daar in deze uitdrukking het gezegde aan het subject toekomt om reden van de betekende vorm, nl. de Godheid. Soms staat hij ook voor de persoon, — of wel voor één persoon alleen, zoals in de zin: “God brengt God voort”; — of wel voor twee personen, wanneer men bv. zegt: “God ademt aan”; — of ook voor drie, bv. in het woord: “Aan de Koning van de eeuwen, de onsterfelijken, onzichtbaren en enigen God, enz.” (Eerste Brief aan Timoteüs 1, 17) .

268Leerstelling. — Omtrent deze kwestie heeft Abt Joachim gedwaald. Want hij beweerde dat men evengoed kan zeggen: « De wezenheid brengt de wezenheid voort », als wel « God brengt God voort », aangezien God, om reden van zijn enkelvoudigheid, niets anders is dan de goddelijke wezenheid. Maar hierin faalde hij. Want om een uitdrukking te vinden die waar is, moet men niet alleen acht geven op wat beteekend wordt, maar ook op de wijze waarop iets beteekend wordt zooals gezegd werd (in het voorgaand Artikel) . Al is nu God in werkelijkheid hetzelfde als de Godheid, toch is beider wijze van beteekenen verschillend. Want de naam « God » beteekent de goddelijke wezenheid als aanwezig zijnde in hem die ze bezit en juist omdat hij op die wijze beteekent kan hij uiteraard voor den persoon staan. En zoo kan al wat aan de personen eigen is aan den naam « God » toegekend worden, b. v. « God is voortgebracht » of « Hij brengt voort », zooals wij (t. a. p.) hebben aangetoond. — Aan den naam « wezenheid » komt echter niet 'n zoodanige wijze van beteekenen toe dat hij voor den persoon kan staan. Hij beteekent immers de wezenheid als abstrakte vorm. Daarom kan aan de wezenheid niet toegekend worden wat aan de personen eigen is en deze van elkaar onderscheidt. Want dan zou men te kennen geven dat er een onderscheid is in de wezenheid, zooals er een bestaat tusschen de subjekten.268Leerstelling. — Omtrent deze kwestie heeft Abt Joachim gedwaald. Want hij beweerde dat men evengoed kan zeggen: “De wezenheid brengt de wezenheid voort”, als wel “God brengt God voort”, aangezien God, om reden van zijn enkelvoudigheid, niets anders is dan de goddelijke wezenheid. Maar hierin faalde hij. Want om een uitdrukking te vinden die waar is, moet men niet alleen acht geven op wat betekend wordt, maar ook op de wijze waarop iets betekend wordt zoals gezegd werd (in het voorgaand Artikel) . Al is nu God in werkelijkheid hetzelfde als de Godheid, toch is beider wijze van betekenen verschillend. Want de naam “God” betekent de goddelijke wezenheid als aanwezig zijnde in hem die ze bezit en juist omdat hij op die wijze betekent kan hij uiteraard voor de persoon staan. En zo kan al wat aan de personen eigen is aan de naam “God” toegekend worden, bv. “God is voortgebracht” of “Hij brengt voort”, zoals wij (t. a. p.) hebben aangetoond. — Aan de naam “wezenheid” komt echter niet 'n zodanige wijze van betekenen toe dat hij voor de persoon kan staan. Hij betekent immers de wezenheid als abstracte vorm. Daarom kan aan de wezenheid niet toegekend worden wat aan de personen eigen is en deze van elkaar onderscheidt. Want dan zou men te kennen geven dat er een onderscheid is in de wezenheid, zoals er een bestaat tussen de subjecten.

Leerstelling. — In het voorgaand Artikel hebben we bewezen dat ofschoon de persoons- of de kenmerkende bijvoeglijke woorden niet kunnen gezegd worden van de wezenheid, de zelfstandige naamwoorden dat integendeel wel kunnen, om reden van de werkelijke eenzelvigheid van de wezenheid met den persoon. De goddelijke wezenheid echter vormt niet enkel met één persoon 'n werkelijke éénheid, maar met de drie personen. Zoo kunnen dan ook één of twee of drie personen aan de wezenheid toegekend worden, b. v. wanneer we zeggen: « De wezenheid is de Vader en de Zoon en de Heilige Geest ». De naam « God » nu kan 274uiteraard voor de wezenheid staan, zooals wij hierboven hebben aangetoond (4e Art., Antw. op de 3e B.) . Daarom, evenals dit waar is: « De wezenheid is de drie Personen », is ook dit waar: « God is de drie Personen ».Leerstelling. — In het voorgaand Artikel hebben we bewezen dat ofschoon de persoons- of de kenmerkende bijvoeglijke woorden niet kunnen gezegd worden van de wezenheid, de zelfstandige naamwoorden dat integendeel wel kunnen, om reden van de werkelijke eenzelvigheid van de wezenheid met de persoon. De goddelijke wezenheid echter vormt niet enkel met één persoon 'n werkelijke éénheid, maar met de drie personen. Zo kunnen dan ook één of twee of drie personen aan de wezenheid toegekend worden, bv. wanneer we zeggen: “De wezenheid is de Vader en de Zoon en de Heilige Geest”. De naam “God” nu kan 274uiteraard voor de wezenheid staan, zoals wij hierboven hebben aangetoond (4e Art., Antw. op de 3e B.) . Daarom, evenals dit waar is: “De wezenheid is de drie Personen”, is ook dit waar: “God is de drie Personen”.

Leerstelling. — Om het geloof te verduidelijken heeft men er goed aan gedaan wezeneigenschappen aan de Personen toe te eigenen. Want al kan de Drievuldigheid van de Personen niet demonstratief bewezen worden, zooals we gezegd hebben (32e Kw., 1e Art.), nochtans past het wel ze te verklaren door iets dat duidelijker is. De wezenseigenschappen nu zijn ons uit de rede duidelijker dan wat eigen is aan de Personen. Uitgaande immers van de 277schepselen waaruit we onze kennis halen, kunnen wij met zekerheid komen tot de kennis van de wezenseigenschappen, echter niet tot de kennis van de persoonseigenschappen, zooals t. a. p. gezegd werd. Evenals wij dus van de gelijkenis met God die we als zijn voetspoor of zijn beeld in de schepselen vinden, gebruik maken om de goddelijke Personen te verduidelijken, evenzoo benuttigen we daartoe de wezenseigenschappen. En deze verduidelijking van de Personen door de wezenseigenschappen wordt toeëigening genoemd. Op twee wijzen nu kunnen de goddelijke Personen verduidelijkt worden door de wezenseigenschappen. Vooreerst bij wijze van gelijkenis: zoo wordt b. v. wat met het verstand betrekking heeft toegeëigend aan den Zoon, die door een verstandswerking voortkomt als het Woord. Ten tweede bij wijze van verschil: zoo wordt naar het woord van Augustinus (zie Hugo van S. Victor, Over de Sacramenten, 1e B., 2e D., 8e H.) de macht aan den Vader toegeschreven, omdat bij ons de vader veelal door ouderdom zwak geworden is en die toeëigening er ons moet voor hoeden iets dergelijks van God te denken.Leerstelling. — Om het geloof te verduidelijken heeft men er goed aan gedaan wezeneigenschappen aan de Personen toe te eigenen. Want al kan de Drievuldigheid van de Personen niet demonstratief bewezen worden, zoals we gezegd hebben (32e Kw., 1e Art.), nochtans past het wel ze te verklaren door iets dat duidelijker is. De wezenseigenschappen nu zijn ons uit de rede duidelijker dan wat eigen is aan de Personen. Uitgaande immers van de 277schepselen waaruit we onze kennis halen, kunnen wij met zekerheid komen tot de kennis van de wezenseigenschappen, echter niet tot de kennis van de persoonseigenschappen, zoals t. a. p. gezegd werd. Evenals wij dus van de gelijkenis met God die we als zijn voetspoor of zijn beeld in de schepselen vinden, gebruik maken om de goddelijke Personen te verduidelijken, evenzo benuttigen we daartoe de wezenseigenschappen. En deze verduidelijking van de Personen door de wezenseigenschappen wordt toeëigening genoemd. Op twee wijzen nu kunnen de goddelijke Personen verduidelijkt worden door de wezenseigenschappen. Vooreerst bij wijze van gelijkenis: zo wordt bv. wat met het verstand betrekking heeft toegeëigend aan de Zoon, die door een verstandswerking voortkomt als het Woord. Ten tweede bij wijze van verschil: zo wordt naar het woord van Augustinus (zie Hugo van S. Victor, Over de Sacramenten, 1e B., 2e D., 8e H.) de macht aan de Vader toegeschreven, omdat bij ons de vader veelal door ouderdom zwak geworden is en die toeëigening er ons moet voor hoeden iets dergelijks van God te denken.

283Leerstelling. — Ons verstand vindt in de geschapen wezens 'n handleiding tot de kennis van God. Daarom kan het God enkel beschouwen op de wijze die het aan de schepselen ontleent. Wanneer we nu een geschapen wezen beschouwen, staan ons achtereenvolgens vier zaken te doen. Ten eerste beschouwen we het ding op zichzelf, in zoover het een wezen is. Ten tweede beschouwen we het ding als één. We beschouwen het ten derde voor zoover het een kracht bezit om te handelen en te veroorzaken. En ten vierde beschouwen we het onder opzicht van zijn verhouding tot wat het veroorzaakt. Zoo kunnen we insgelijks God op viervoudige wijze beschouwen.283Leerstelling. — Ons verstand vindt in de geschapen wezens 'n handleiding tot de kennis van God. Daarom kan het God enkel beschouwen op de wijze die het aan de schepselen ontleent. Wanneer we nu een geschapen wezen beschouwen, staan ons achtereenvolgens vier zaken te doen. Ten eerste beschouwen we het ding op zichzelf, in zover het een wezen is. Ten tweede beschouwen we het ding als één. We beschouwen het ten derde voor zover het een kracht bezit om te handelen en te veroorzaken. En ten vierde beschouwen we het onder opzicht van zijn verhouding tot wat het veroorzaakt. Zo kunnen we insgelijks God op viervoudige wijze beschouwen.

Op de eerste wijze dus beschouwen we God op zichzelf, naar z'n zijn. En dat geeft aanleiding tot de toeëigening door Hilarius gemaakt, volgens dewelke aan den Vader de eeuwigheid wordt toegeëigend, aan den Zoon de vorm, aan den Heiligen Geest het gebruik. De eeuwigheid, die het zijnde beteekent dat geen begin heeft, bezit een gelijkenis met wat eigen is aan den Vader: deze is een beginsel zonder zelf van een beginsel voort te komen. Ook de vorm of de schoonheid gelijkt op wat den Zoon eigen is. Want de schoonheid eischt drie hoedanigheden. Ten eerste de gaafheid of de voltooiing; een wezen immers waaraan iets ontbreekt 284is, door dat feit zelf, leelijk. Verder een juiste evenredigheid of harmonie. En eindelijk de glans; we zeggen immers dat die wezens schoon zijn die een schitterende kleur hebben. Wat nu de eerste hoedanigheid betreft, deze heeft een gelijkenis met wat aan den Zoon, als Zoon, eigen is. Want als zoodanig bezit Hij waarachtig en op volledige wijze de natuur van den Vader. En om dit te kennen te geven schrijft Augustinus in zijn uiteenzetting (Over de Drievuldigheid, 6e B., 10e H.) : « Waarin, d. i. in den Zoon, het opperste en meest volmaakte leven is », enz. Ook de tweede hoedanigheid past bij een eigenschap van den Zoon, bij deze nl. waardoor Hij de treffende uitbeelding is van den Vader. Zoo zien wij dat een beeld schoon wordt genoemd wanneer het op treffende wijze de zaak die het moet voorstellen weergeeft, zelfs dan wanneer deze leelijk is. Hierover spreekt Augustinus (t. a. p.) met de woorden: « Waar zulke overeenkomst bestaat en de volstrekte gelijkheid », enz. De derde hoedanigheid eindelijk komt eveneens overeen met wat eigen is aan den Zoon, met dit nl. dat de Zoon het Woord is. Het woord nu is het licht en de glans van het verstand, zooals Damascenus zegt (Over het waarachtig Geloof, 1e B., 13e H.) . En Augustinus raakt die waarheid aan waar 285hij schrijft (t. a. p.) : « Zooals een volmaakt woord, waaraan niets ontbreekt, en als het ware de kunst van den almachtigen God », enz. Het gebruik toont ook een gelijkenis met de eigenschappen van den Heiligen Geest, wanneer we het woord nemen in zijn ruime beteekenis, waarin « gebruiken » ook « genieten » insluit. « Gebruiken » nu is « iets als voorwerp nemen van den wil », en « genieten » is « met vreugde gebruiken », zooals Augustinus zegt in het 10e boek Over de Drievuldigheid (11e H.) . Dus het gebruik waardoor de Vader en de Zoon van elkaar genieten past bij die eigenschap van den Heiligen Geest door dewelke Deze de Liefde is. En dit geeft Augustinus te kennen (in het 6e boek Over de Drievuldigheid, 10e H.) met deze woorden: « Die liefde en genot en geluk en zaligheid, noemde hij gebruik ». — Ook het gebruik waardoor wij van God genieten gelijkt op iets wat eigen is aan den Heiligen Geest, nl. op zijn eigenschap van Gave te zijn. Augustinus toont dit aan waar hij zegt (t. a. p.) : « In de Drievuldigheid is de Heilige Geest de zoetheid van Hem die voortbrengt en van Hem die voortgebracht wordt, en die zich in ons uitstort met een overgroote mildheid en volheid ». Daaruit blijkt dus waarom eeuwigheid, vorm en gebruik aan de 286Personen worden toegeschreven of toegeëigend, hetgeen niet het geval is met de wezenheid of de handeling. Want daar deze gemeenschappelijk zijn, ligt er niets in hun begrip besloten wat eenige gelijkenis toont met de eigenschappen van de Personen.Op de eerste wijze dus beschouwen we God op zichzelf, naar z'n zijn. En dat geeft aanleiding tot de toeëigening door Hilarius gemaakt, volgens dewelke aan de Vader de eeuwigheid wordt toegeëigend, aan de Zoon de vorm, aan de Heilige Geest het gebruik. De eeuwigheid, die het zijnde betekent dat geen begin heeft, bezit een gelijkenis met wat eigen is aan de Vader: deze is een beginsel zonder zelf van een beginsel voort te komen. Ook de vorm of de schoonheid gelijkt op wat de Zoon eigen is. Want de schoonheid eist drie hoedanigheden. Ten eerste de gaafheid of de voltooiing; een wezen immers waaraan iets ontbreekt 284is, door dat feit zelf, lelijk. Verder een juiste evenredigheid of harmonie. En eindelijk de glans; we zeggen immers dat die wezens schoon zijn die een schitterende kleur hebben. Wat nu de eerste hoedanigheid betreft, deze heeft een gelijkenis met wat aan de Zoon, als Zoon, eigen is. Want als zodanig bezit Hij waarachtig en op volledige wijze de natuur van de Vader. En om dit te kennen te geven schrijft Augustinus in zijn uiteenzetting (Over de Drievuldigheid, 6e B., 10e H.): “Waarin, d.i. in de Zoon, het opperste en meest volmaakte leven is”, enz. Ook de tweede hoedanigheid past bij een eigenschap van de Zoon, bij deze nl. waardoor Hij de treffende uitbeelding is van de Vader. Zo zien wij dat een beeld schoon wordt genoemd wanneer het op treffende wijze de zaak die het moet voorstellen weergeeft, zelfs dan wanneer deze lelijk is. Hierover spreekt Augustinus (t. a. p.) met de woorden: “Waar zulke overeenkomst bestaat en de volstrekte gelijkheid”, enz. De derde hoedanigheid eindelijk komt eveneens overeen met wat eigen is aan de Zoon, met dit nl. dat de Zoon het Woord is. Het woord nu is het licht en de glans van het verstand, zoals Damascenus zegt (Over het waarachtig Geloof, 1e B., 13e H.) . En Augustinus raakt die waarheid aan waar 285hij schrijft (t. a. p.): “Zoals een volmaakt woord, waaraan niets ontbreekt, en als het ware de kunst van de almachtige God”, enz. Het gebruik toont ook een gelijkenis met de eigenschappen van de Heilige Geest, wanneer we het woord nemen in zijn ruime betekenis, waarin “gebruiken” ook “genieten” insluit. “Gebruiken” nu is “iets als voorwerp nemen van de wil”, en “genieten” is “met vreugde gebruiken”, zoals Augustinus zegt in het 10e boek Over de Drievuldigheid (11e H.) . Dus het gebruik waardoor de Vader en de Zoon van elkaar genieten past bij die eigenschap van de Heilige Geest door dewelke Deze de Liefde is. En dit geeft Augustinus te kennen (in het 6e boek Over de Drievuldigheid, 10e H.) met deze woorden: “Die liefde en genot en geluk en zaligheid, noemde hij gebruik”. — Ook het gebruik waardoor wij van God genieten gelijkt op iets wat eigen is aan de Heilige Geest, nl. op zijn eigenschap van Gave te zijn. Augustinus toont dit aan waar hij zegt (t. a. p.): “In de Drievuldigheid is de Heilige Geest de zoetheid van Hem die voortbrengt en van Hem die voortgebracht wordt, en die zich in ons uitstort met een overgrote mildheid en volheid”. Daaruit blijkt dus waarom eeuwigheid, vorm en gebruik aan de 286Personen worden toegeschreven of toegeëigend, hetgeen niet het geval is met de wezenheid of de handeling. Want daar deze gemeenschappelijk zijn, ligt er niets in hun begrip besloten wat enige gelijkenis toont met de eigenschappen van de Personen.

Op de tweede wijze wordt God beschouwd in zijn eenheid. En zoo eigent Augustinus aan den Vader de eenheid toe, aan den Zoon de gelijkheid, aan den Heiligen Geest de overeenstemming of het verband. Nu is het duidelijk dat deze drie hoedanigheden de eenheid insluiten, nochtans op verschillende wijzen. Want de eenheid duidt op 'n volstrekt zijn, daar zij niets anders veronderstelt; daarom wordt zij aan den Vader toegeëigend die geen ander Persoon veronderstelt, daar Hij beginsel is zonder zelf een beginsel te hebben. — Gelijkheid echter beteekent eenheid met betrekking tot iets anders, want een wezen is aan een ander gelijk wanneer het een zelfde hoegrootheid heeft als het andere. En om die reden wordt de gelijkheid aan den Zoon toegeëigend die een beginsel is dat van een beginsel voortkomt. — Verband beteekent eenheid van twee wezens en wordt dan ook aan den Heiligen Geest toegeëigend, die van de twee voortkomt. Hieruit kan men den zin begrijpen van dit gezegde van Augustinus: « De drie zijn één om wille van den Vader, gelijk om wille van den Zoon, verbonden om wille van den Heiligen Geest ». 287Want elke hoedanigheid wordt blijkbaar toegeschreven aan het wezen waarin zij op de eerste plaats wordt aangetroffen, zooals men van de lagere wezens zegt dat zij leven om reden van de plantaardige ziel, die bij deze lagere wezens het eerste subjekt is van het leven. Nu treffen wij de eenheid onmiddellijk aan in den persoon van den Vader, zelfs al werden — wat onmogelijk is — de andere Personen uitgesloten. Zoo komt het dat de andere Personen de eenheid ontvangen van den Vader. — Maar de gelijkheid vindt men niet in den Vader wanneer de andere Personen zijn uitgesloten, ze is er echter onmiddellijk wanneer ook de Zoon gesteld wordt. Daarom zegt men dat allen gelijk zijn ter oorzake van den Zoon; niet alsof de Zoon het beginsel is van de gelijkheid van den Vader, maar omdat men niet zou kunnen zeggen dat de Vader gelijk is, indien de Zoon aan Hem niet gelijk was. De gelijkheid van den Vader wordt immers op de eerste plaats beschouwd met betrekking tot den Zoon; want dat de Heilige Geest aan den Vader gelijk is, dat zelf is te danken aan den Zoon. — Zoo ook, wanneer de Heilige Geest, die de band is tusschen den Vader en den Zoon, wordt uitgesloten, dan zouden wij geen eenheid van verband meer vinden tusschen die beide Personen, en daarom wordt er gezegd dat allen verbonden zijn ter wille van den Heiligen Geest. Zoodra toch de Heilige Geest gesteld wordt, 288vinden we in de goddelijke Personen de reden waarom we kunnen zeggen dat de Vader en de Zoon verbonden zijn.Op de tweede wijze wordt God beschouwd in zijn eenheid. En zo eigent Augustinus aan de Vader de eenheid toe, aan de Zoon de gelijkheid, aan de Heilige Geest de overeenstemming of het verband. Nu is het duidelijk dat deze drie hoedanigheden de eenheid insluiten, nochtans op verschillende wijzen. Want de eenheid duidt op 'n volstrekt zijn, daar zij niets anders veronderstelt; daarom wordt zij aan de Vader toegeëigend die geen ander Persoon veronderstelt, daar Hij beginsel is zonder zelf een beginsel te hebben. — Gelijkheid echter betekent eenheid met betrekking tot iets anders, want een wezen is aan een ander gelijk wanneer het een zelfde hoegrootheid heeft als het andere. En om die reden wordt de gelijkheid aan de Zoon toegeëigend die een beginsel is dat van een beginsel voortkomt. — Verband betekent eenheid van twee wezens en wordt dan ook aan de Heilige Geest toegeëigend, die van de twee voortkomt. Hieruit kan men de zin begrijpen van dit gezegde van Augustinus: “De drie zijn één om wille van de Vader, gelijk om wille van de Zoon, verbonden om wille van de Heilige Geest”. 287Want elke hoedanigheid wordt blijkbaar toegeschreven aan het wezen waarin zij op de eerste plaats wordt aangetroffen, zoals men van de lagere wezens zegt dat zij leven om reden van de plantaardige ziel, die bij deze lagere wezens het eerste subject is van het leven. Nu treffen wij de eenheid onmiddellijk aan in de persoon van de Vader, zelfs al werden — wat onmogelijk is — de andere Personen uitgesloten. Zo komt het dat de andere Personen de eenheid ontvangen van de Vader. — Maar de gelijkheid vindt men niet in de Vader wanneer de andere Personen zijn uitgesloten, ze is er echter onmiddellijk wanneer ook de Zoon gesteld wordt. Daarom zegt men dat allen gelijk zijn ter oorzake van de Zoon; niet alsof de Zoon het beginsel is van de gelijkheid van de Vader, maar omdat men niet zou kunnen zeggen dat de Vader gelijk is, indien de Zoon aan Hem niet gelijk was. De gelijkheid van de Vader wordt immers op de eerste plaats beschouwd met betrekking tot de Zoon; want dat de Heilige Geest aan de Vader gelijk is, dat zelf is te danken aan de Zoon. — Zo ook, wanneer de Heilige Geest, die de band is tussen de Vader en de Zoon, wordt uitgesloten, dan zouden wij geen eenheid van verband meer vinden tussen die beide Personen, en daarom wordt er gezegd dat allen verbonden zijn ter wille van de Heilige Geest. Zodra toch de Heilige Geest gesteld wordt, 288vinden we in de goddelijke Personen de reden waarom we kunnen zeggen dat de Vader en de Zoon verbonden zijn.

Op de derde wijze wordt in God de macht beschouwd die geschikt is om te veroorzaken. Daarin vindt men aanleiding tot de derde toeëigening, die nl. van de macht, de wijsheid en de goedheid. Deze toeëigening geschiedt zoowel bij wijze van gelijkenis, wanneer men let op hetgeen er in de goddelijke Personen voortkomt, als bij wijze van verschil, wanneer men beschouwt wat er zich bij de geschapen wezens voordoet. De macht of het vermogen is immers beginsel en heeft daarom een gelijkenis met den hemelschen Vader, die het beginsel is van geheel de godheid. Bij een aardschen vader echter ontbreekt zij somtijds wegens den ouderdom. — De wijsheid op haar beurt vertoont een gelijkenis met den hemelschen Zoon, want deze is het Woord, d. i. het begrip van de wijsheid. Maar aan een aardschen zoon ontbreekt zij somtijds wegens zijn jeugdigen ouderdom. — De goedheid eindelijk is de beweegreden en het voorwerp van de liefde en heeft daarom een gelijkenis met den Heiligen Geest die de liefde is. Zij schijnt echter strijdig te zijn met den aardschen geest, daar deze geweld en aandrift beduidt, volgens het woord van Isaias (25, 4) : « De 289geest (= adem) van de geweldenaars is als een stormwind die den muur beukt ». Wat de kracht betreft, deze wordt aan den Zoon en aan den Heiligen Geest toegeëigend, niet in zoover de kracht het vermogen van een ding beteekent, maar wel hetgeen van dat vermogen voortkomt. Zoo zeggen we dat een krachtige daad de kracht is van dengene die handelt.Op de derde wijze wordt in God de macht beschouwd die geschikt is om te veroorzaken. Daarin vindt men aanleiding tot de derde toeëigening, die nl. van de macht, de wijsheid en de goedheid. Deze toeëigening geschiedt zowel bij wijze van gelijkenis, wanneer men let op hetgeen er in de goddelijke Personen voortkomt, als bij wijze van verschil, wanneer men beschouwt wat er zich bij de geschapen wezens voordoet. De macht of het vermogen is immers beginsel en heeft daarom een gelijkenis met de hemelse Vader, die het beginsel is van geheel de godheid. Bij een aardsen vader echter ontbreekt zij somtijds wegens de ouderdom. — De wijsheid op haar beurt vertoont een gelijkenis met de hemelse Zoon, want deze is het Woord, d.i. het begrip van de wijsheid. Maar aan een aardsen zoon ontbreekt zij somtijds wegens zijn jeugdigen ouderdom. — De goedheid eindelijk is de beweegreden en het voorwerp van de liefde en heeft daarom een gelijkenis met de Heilige Geest die de liefde is. Zij schijnt echter strijdig te zijn met de aardse geest, daar deze geweld en aandrift beduidt, volgens het woord van Jesaja (25, 4): “De 289geest (= adem) van de geweldenaars is als een stormwind die de muur beukt”. Wat de kracht betreft, deze wordt aan de Zoon en aan de Heilige Geest toegeëigend, niet in zover de kracht het vermogen van een ding betekent, maar wel hetgeen van dat vermogen voortkomt. Zo zeggen we dat een krachtige daad de kracht is van dengene die handelt.

Wanneer wij God op de vierde wijze beschouwen, dan beschouwen wij Hem in verhouding tot zijn werken en dan gebruiken wij de toeëigening « uit wien, door wien, in wien ». Want soms geeft wel het voorzetsel « uit » een verhouding van stoffelijke oorzakelijkheid te kennen, die in God niet wordt aangetroffen, soms echter drukt het een verhouding uit van werkende oorzaak. Daar nu deze aan God toekomt wegens zijn werkend vermogen, wordt zij ook aan den Vader toegeëigend, evenals het vermogen of de macht. — Het voorzetsel « door » beteekent soms de tusschenoorzaak. Zoo zeggen we dat de ambachtsman werkt door zijn hamer. En zoo komt het dat « door » soms niet toegeëigend wordt aan den Zoon, maar er een eigenschap van is, naar het woord van Joannes (1, 3) : « Alles is door Hem gemaakt »; niet omdat de Zoon een werktuig zou zijn, maar omdat Hij een 290beginsel is dat van een beginsel voortkomt. Soms ook geeft dit voorzetsel den vorm te kennen waardoor iemand iets uitwerkt. Zoo zeggen we dat de kunstenaar werkt door zijn kunst. Daarom, evenals de wijsheid en de kunde aan den Zoon worden toegeëigend, zoo ook de zegswijze: « door Hem ». — Het voorzetsel « in » eindelijk drukt eigenlijk de verhouding uit van iets dat inhoudt. In God nu zijn de dingen op twee wijzen vervat: ten eerste volgens hun gelijkenis, zooals we nl. zeggen dat de dingen in God zijn voor zoover ze vervat zijn in zijn kennis. In deze beteekenis zou het gezegde « in Hem » toegeëigend zijn aan den Zoon. Op een andere wijze nog zijn de dingen in God vervat, voor zoover nl. God ze door zijn goedheid bewaart en bestuurt door hen te brengen tot het geschikte doel. En in deze beteekenis wordt « in Hem » aan den Heiligen Geest toegeëigend, evenals de goedheid. — Het is echter niet noodig dat de verhouding van eindoorzaak, al is zij ook de eerste van de oorzaken, aan den Vader, die een beginsel is zonder beginsel, zou worden toegeëigend. Want de goddelijke Personen, waarvan de Vader het beginsel is, komen niet voort uit Hem als streefden ze naar een einddoel, daar ieder hunner het laatste einddoel is; maar het is een natuurlijk voortkomen, dat veeleer dient opgevat als iets dat tot het vermogen van de natuur behoort.Wanneer wij God op de vierde wijze beschouwen, dan beschouwen wij Hem in verhouding tot zijn werken en dan gebruiken wij de toeëigening “uit wie, door wie, in wie”. Want soms geeft wel het voorzetsel “uit” een verhouding van stoffelijke oorzakelijkheid te kennen, die in God niet wordt aangetroffen, soms echter drukt het een verhouding uit van werkende oorzaak. Daar nu deze aan God toekomt wegens zijn werkend vermogen, wordt zij ook aan de Vader toegeëigend, evenals het vermogen of de macht. — Het voorzetsel “door” betekent soms de tussenoorzaak. Zo zeggen we dat de ambachtsman werkt door zijn hamer. En zo komt het dat “door” soms niet toegeëigend wordt aan de Zoon, maar er een eigenschap van is, naar het woord van Johannes (1, 3): “Alles is door Hem gemaakt”; niet omdat de Zoon een werktuig zou zijn, maar omdat Hij een 290beginsel is dat van een beginsel voortkomt. Soms ook geeft dit voorzetsel de vorm te kennen waardoor iemand iets uitwerkt. Zo zeggen we dat de kunstenaar werkt door zijn kunst. Daarom, evenals de wijsheid en de kunde aan de Zoon worden toegeëigend, zo ook de zegswijze: “door Hem”. — Het voorzetsel “in” eindelijk drukt eigenlijk de verhouding uit van iets dat inhoudt. In God nu zijn de dingen op twee wijzen vervat: ten eerste volgens hun gelijkenis, zoals we nl. zeggen dat de dingen in God zijn voor zover ze vervat zijn in zijn kennis. In deze betekenis zou het gezegde “in Hem” toegeëigend zijn aan de Zoon. Op een andere wijze nog zijn de dingen in God vervat, voor zover nl. God ze door zijn goedheid bewaart en bestuurt door hen te brengen tot het geschikte doel. En in deze betekenis wordt “in Hem” aan de Heilige Geest toegeëigend, evenals de goedheid. — Het is echter niet nodig dat de verhouding van eindoorzaak, al is zij ook de eerste van de oorzaken, aan de Vader, die een beginsel is zonder beginsel, zou worden toegeëigend. Want de goddelijke Personen, waarvan de Vader het beginsel is, komen niet voort uit Hem als streefden ze naar een einddoel, daar ieder van hun het laatste einddoel is; maar het is een natuurlijk voortkomen, dat veeleer dient opgevat als iets dat tot het vermogen van de natuur behoort.