173Leerstelling. — Verdienste en loon worden tot hetzelfde teruggebracht. Loon immers noemt men wat iemand ter vergelding van zijn werk of zijn arbeid teruggegeven wordt, als de prijs er voor. Vandaar is het een daad van rechtvaardigheid, loon uit te keeren voor werk en arbeid, zooals het ook een daad van rechtvaardigheid is, iemand den rechtmatigen prijs te betalen voor wat men van hem ontving. Welnu, zooals blijkt bij den Wijsgeer (in het 5e Boek zijner Ethica, 3e H.), is de rechtvaardigheid een zekere gelijkheid, en bijgevolg bestaat er rechtvaardigheid zonder meer tusschen hen tusschen wie gelijkheid zonder meer wordt gevonden; tusschen hen echter, tusschen wie niet zonder meer gelijkheid gevonden wordt, bestaat er ook geen rechtvaardigheid zonder meer, maar kan er alleen een zekere manier van rechtvaardigheid zijn, zooals men ook spreekt van een zeker vaderrecht of heerrecht, gelijk de Wijsgeer zegt in hetzelfde Boek (6e H.). Daarom ook bestaat er bij hen, bij wie men van rechtvaardigheid spreekt zonder meer, ook zonder meer verdienste en loon; maar bij hen, bij wie er sprake is van rechtvaardigheid in een of ander opzicht, en niet zonder meer, is er ook niet zonder meer verdienste, maar alleen in een of ander opzicht, in zoover er nl. rechtvaardigheid is, zooals een zoon iets kan verdienen van zijn vader, en een knecht van zijn heer.173Leerstelling. — Verdienste en loon worden tot hetzelfde teruggebracht. Loon immers noemt men wat iemand ter vergelding van zijn werk of zijn arbeid teruggegeven wordt, als de prijs er voor. Vandaar is het een daad van rechtvaardigheid, loon uit te keren voor werk en arbeid, zoals het ook een daad van rechtvaardigheid is, iemand de rechtmatige prijs te betalen voor wat men van hem ontving. Welnu, zoals blijkt bij de Wijsgeer (in het 5e Boek van zijn Ethica, 3e H.), is de rechtvaardigheid een zekere gelijkheid, en bijgevolg bestaat er rechtvaardigheid zonder meer tussen hen tussen wie gelijkheid zonder meer wordt gevonden; tussen hen echter, tussen wie niet zonder meer gelijkheid gevonden wordt, bestaat er ook geen rechtvaardigheid zonder meer, maar kan er alleen een zekere manier van rechtvaardigheid zijn, zoals men ook spreekt van een zeker vaderrecht of heerrecht, gelijk de Wijsgeer zegt in hetzelfde Boek (6e H.). Daarom ook bestaat er bij hen, bij wie men van rechtvaardigheid spreekt zonder meer, ook zonder meer verdienste en loon; maar bij hen, bij wie er sprake is van rechtvaardigheid in een of ander opzicht, en niet zonder meer, is er ook niet zonder meer verdienste, maar alleen in een of ander opzicht, in zover er nl. rechtvaardigheid is, zoals een zoon iets kan verdienen van zijn vader, en een knecht van zijn heer.

174Nu is het duidelijk, dat tusschen God en mensch de grootste ongelijkheid bestaat (want ze staan oneindig ver van elkaar af) ; al het goede, wat een mensch heeft, is geheel van God. Vandaar kan er tusschen mensch en God geen rechtvaardigheid zijn krachtens volkomen gelijkheid maar krachtens een zekere verhouding, voorzoover beiden nl. werken op hun eigen wijze. Welnu wijze en maat der menschelijke deugd bij een mensch is van God, en daarom kan er van verdienste van een mensch bij God slechts sprake zijn in de veronderstelling van een goddelijke verordening, met dien verstande nl. dat de mensch door zijn werken van God datgene bij wijze van zijn loon verkrijgt, waartoe God hem kracht gegeven heeft om te werken, zooals ook de natuurdingen door hun eigen bewegen en werken datgene bereiken, waartoe ze door God bestemd zijn, met dit verschil, dat een redelijk schepsel zichzelf tot handelen beweegt door zijn vrijen wil, waarom het dan ook door zijn handeling verdiensten kan verwerven, wat bij de andere schepselen niet is.174Nu is het duidelijk, dat tussen God en mens de grootste ongelijkheid bestaat (want ze staan oneindig ver van elkaar af); al het goede, wat een mens heeft, is geheel van God. Vandaar kan er tussen mens en God geen rechtvaardigheid zijn krachtens volkomen gelijkheid maar krachtens een zekere verhouding, voorzover beiden nl. werken op hun eigen wijze. Welnu wijze en maat van de menselijke deugd bij een mens is van God, en daarom kan er van verdienste van een mens bij God slechts sprake zijn in de veronderstelling van een goddelijke verordening, met die verstande nl. dat de mens door zijn werken van God datgene bij wijze van zijn loon verkrijgt, waartoe God hem kracht gegeven heeft om te werken, zoals ook de natuurdingen door hun eigen bewegen en werken datgene bereiken, waartoe ze door God bestemd zijn, met dit verschil, dat een redelijk schepsel zichzelf tot handelen beweegt door zijn vrijen wil, waarom het dan ook door zijn handeling verdiensten kan verwerven, wat bij de andere schepselen niet is.

Leerstelling. — Men kan, zooals boven gezegd is (109e Kw., 2e Art.), een dubbelen toestand onderscheiden van den mensch zonder genade : ten eerste, den toestand der ongeschonden natuur, waarin Adam leefde vóór de zonde, en ten tweede, den toestand der bedorven natuur, zooals die in ons is vóór het herstel der genade. Als wij dus over den mensch in den eersten toestand spreken, kan hij om één reden het eeuwige leven enkel met zijn natuurgoederen niet verdienen zonder de genade, omdat nl. 's menschen verdienste afhangt van de goddelijke voorbeschikking. Het werken van ieder ding is krachtens goddelijke verordening niet aangelegd op iets wat het evenredige kunnen, het beginsel van het handelen, te boven gaat, want juist heeft de goddelijke voorzienigheid bepaald dat niets boven zijn krachten werkt. Welnu, het eeuwige leven is een goed, dat de evenredigheid der geschapen natuur te boven gaat, omdat het de kennis en het verlangen er van overtreft, volgens het bekende woord uit den 1n Brief aan de Corinthiërs (2, 9) : « Geen oog heeft gezien, 178geen oor gehoord, in geen menschenhart is het opgekomen. » Vandaar komt het ook, dat geen enkel geschapen natuur een voldoende beginsel is voor een daad, die het eeuwige leven verdient, tenzij er een bovennatuurlijke gave aan toegevoegd wordt, die men genade noemt.Leerstelling. — Men kan, zoals boven gezegd is (109e Kw., 2e Art.), een dubbelen toestand onderscheiden van de mens zonder genade: ten eerste, de toestand van de ongeschonden natuur, waarin Adam leefde vóór de zonde, en ten tweede, de toestand van de bedorven natuur, zoals die in ons is vóór het herstel van de genade. Als wij dus over de mens in de eerste toestand spreken, kan hij om één reden het eeuwige leven enkel met zijn natuurgoederen niet verdienen zonder de genade, omdat nl. 's mensen verdienste afhangt van de goddelijke voorbeschikking. Het werken van ieder ding is krachtens goddelijke verordening niet aangelegd op iets wat het evenredige kunnen, het beginsel van het handelen, te boven gaat, want juist heeft de goddelijke voorzienigheid bepaald dat niets boven zijn krachten werkt. Welnu, het eeuwige leven is een goed, dat de evenredigheid van de geschapen natuur te boven gaat, omdat het de kennis en het verlangen er van overtreft, volgens het bekende woord uit de 1n Brief aan de Korintiërs (2, 9): “Geen oog heeft gezien, 178geen oor gehoord, in geen mensenhart is het opgekomen.” Vandaar komt het ook, dat geen enkel geschapen natuur een voldoende beginsel is voor een daad, die het eeuwige leven verdient, tenzij er een bovennatuurlijke gave aan toegevoegd wordt, die men genade noemt.

Als wij het echter hebben over den mensch, zooals hij leeft onder de zonde, is er daarenboven een tweede reden, nl. het beletsel van de zonde. Zooals immers uit het voorgaande blijkt (87e Kw., 3e Art. en vv.), is de zonde een beleediging van God, die uitsluit van het eeuwige leven, en daarom kan niemand, die in staat van zonde is, dat eeuwige leven verdienen, als zijn zonde niet eerst vergeven en hij met God verzoend is; dit nu gebeurt door de genade. Een zondaar toch heeft geen recht op het leven, maar op den dood, volgens het woord uit den Brief aan de Romeinen (6, 23) : « De prijs der zonde is de dood. »Als wij het echter hebben over de mens, zoals hij leeft onder de zonde, is er daarenboven een tweede reden, nl. het beletsel van de zonde. Zoals immers uit het voorgaande blijkt (87e Kw., 3e Art. en vv.), is de zonde een belediging van God, die uitsluit van het eeuwige leven, en daarom kan niemand, die in staat van zonde is, dat eeuwige leven verdienen, als zijn zonde niet eerst vergeven en hij met God verzoend is; dit nu gebeurt door de genade. Een zondaar toch heeft geen recht op het leven, maar op de dood, volgens het woord uit de Brief aan de Romeinen (6, 23): “De prijs van de zonde is de dood.”

182Leerstelling. — Men kan het verdienstelijke werk van den mensch op twee manieren beschouwen : vooreerst, voor zoover het komt van den vrijen wil, en ten tweede voor zoover het voortkomt uit de genade van den H. Geest. Als men het werk beschouwt, wat zijn inhoud betreft en als komende van den vrijen wil, dan kan er geen sprake zijn van rechtens verdienen, om de uiterste ongelijkheid; er is echter wel een billijkheid om een gelijkheid van verhouding. Het is immers billijk, dat God een mensch, die naar vermogen werkt, beloont naar de mate van Zijn kracht.182Leerstelling. — Men kan het verdienstelijke werk van de mens op twee manieren beschouwen: vooreerst, voor zover het komt van de vrije wil, en ten tweede voor zover het voortkomt uit de genade van de H. Geest. Als men het werk beschouwt, wat zijn inhoud betreft en als komende van de vrije wil, dan kan er geen sprake zijn van rechtens verdienen, om de uiterste ongelijkheid; er is echter wel een billijkheid om een gelijkheid van verhouding. Het is immers billijk, dat God een mens, die naar vermogen werkt, beloont naar de mate van Zijn kracht.

Maar als we spreken over het verdienstelijke werk, in zoover het voortkomt van de genade des H. Geestes, dan verdient het rechtens het eeuwige loon, want zóó wordt bij de waarde der verdienste de kracht des H. Geestes in acht genomen, die ons leidt naar het eeuwige leven, zooals er geschreven is bij Johannes (4, 14) : « Hij zal in hem worden tot een bron van springend water ten eeuwigen leven. » Voor de waarde van het werk wordt ook de waardigheid der genade in acht genomen, waardoor de mensch als deelgenoot aan Gods natuur, tot zoon Gods wordt aangenomen, wien de erfenis toekomt uit recht der aanneming zelf, volgens het woord uit den Brief aan de Romeinen (8, 17) : « Indien zonen, dan ook erfgenamen. »Maar als we spreken over het verdienstelijke werk, in zover het voortkomt van de genade van de H. Geest, dan verdient het rechtens het eeuwige loon, want zó wordt bij de waarde van de verdienste de kracht van de H. Geest in acht genomen, die ons leidt naar het eeuwige leven, zoals er geschreven is bij Johannes (4, 14): “Hij zal in hem worden tot een bron van springend water ten eeuwigen leven.” Voor de waarde van het werk wordt ook de waardigheid van de genade in acht genomen, waardoor de mens als deelgenoot aan Gods natuur, tot zoon Gods wordt aangenomen, wie de erfenis toekomt uit recht van de aanneming zelf, volgens het woord uit de Brief aan de Romeinen (8, 17): “Indien zonen, dan ook erfgenamen.”

Leerstelling. — Uit wat gezegd is (1e Art.) kan men 186afleiden, dat er in de menschelijke daad een dubbele grond tot verdienste te vinden is, vooreerst en voornamelijk de verordening Gods, volgens welke men door een daad dat goed verdient, waartoe God den mensch bestemd heeft. En ten tweede de vrije wil, nl. voor zoover boven alle andere schepselen de mensch de macht heeft om uit zichzelf willens te handelen. En wat beide gronden van verdienste betreft, bestaat de verdienste voornamelijk in de liefde. Vooreerst moet men bedenken, dat het eeuwig leven in de Godsgenieting bestaat. Nu is het streven van 's menschen geest naar de genieting van het goddelijk goed een eigen daad der liefde, waardoor alle daden der andere deugden op dit doel worden gericht, in zoover die andere deugden door de liefde worden bevolen. Het verdienen van het eeuwige leven behoort dus allereerst tot de liefde, en op de tweede plaats tot de andere deugden, in zoover hun daden door de liefde bevolen worden. Ten tweede is het duidelijk, dat we datgene wat we uit liefde doen, het meest willens doen. En omdat voor de verdienste vereischt wordt, dat ze willens is, wordt de verdienste voornamelijk aan de liefde toegeschreven.Leerstelling. — Uit wat gezegd is (1e Art.) kan men 186afleiden, dat er in de menselijke daad een dubbele grond tot verdienste te vinden is, vooreerst en voornamelijk de verordening Gods, volgens welke men door een daad dat goed verdient, waartoe God de mens bestemd heeft. En ten tweede de vrije wil, nl. voor zover boven alle andere schepselen de mens de macht heeft om uit zichzelf willens te handelen. En wat beide gronden van verdienste betreft, bestaat de verdienste voornamelijk in de liefde. Vooreerst moet men bedenken, dat het eeuwig leven in de Godsgenieting bestaat. Nu is het streven van 's mensen geest naar de genieting van het goddelijk goed een eigen daad van de liefde, waardoor alle daden van de andere deugden op dit doel worden gericht, in zover die andere deugden door de liefde worden bevolen. Het verdienen van het eeuwige leven behoort dus allereerst tot de liefde, en op de tweede plaats tot de andere deugden, in zover hun daden door de liefde bevolen worden. Ten tweede is het duidelijk, dat we datgene wat we uit liefde doen, het meest willens doen. En omdat voor de verdienste vereist wordt, dat ze willens is, wordt de verdienste voornamelijk aan de liefde toegeschreven.

Leerstelling. — Men kan de gave der genade op twee manieren beschouwen : eerst overeenkomstig het karakter van een gave om niet; en zóó is het duidelijk, dat al wat verdienste is met de genade in strijd is, omdat, zooals de Apostel zegt in zijn Brief aan de Romeinen (11, 6) : « Indien genade, dan ook niet als gevolg van de werken. » Men kan ze ook anders beschouwen, overeenkomstig de natuur der zaak, die gegeven wordt; en zoo kan ze ook niet onder de verdienste vallen van iemand die de genade niet heeft, zoowel omdat ze de natuurverhouding te boven gaat, alsook omdat de mensch, vóór dat hij de genade 190heeft, in staat van zonde, een beletsel heeft om de genade te verdienen, nl. juist de zonde. Indien iemand echter de genade reeds heeft, kan de reeds verkregen genade niet onder de verdienste vallen, omdat het loon de bekroning van het werk is, en de genade juist het beginsel van ieder goed werk in ons, zooals boven is gezegd (109e Kw.). Maar indien iemand een andere onverplichte gave verdient krachtens een voorgaande genade, is die al geen eerste meer. En zoo is het duidelijk, dat niemand voor zichzelf de eerste genade kan verdienen.Leerstelling. — Men kan de gave van de genade op twee manieren beschouwen: eerst overeenkomstig het karakter van een gave om niet; en zó is het duidelijk, dat al wat verdienste is met de genade in strijd is, omdat, zoals de Apostel zegt in zijn Brief aan de Romeinen (11, 6): “Indien genade, dan ook niet als gevolg van de werken.” Men kan ze ook anders beschouwen, overeenkomstig de natuur van de zaak, die gegeven wordt; en zo kan ze ook niet onder de verdienste vallen van iemand die de genade niet heeft, zowel omdat ze de natuurverhouding te boven gaat, alsook omdat de mens, vóór dat hij de genade 190heeft, in staat van zonde, een beletsel heeft om de genade te verdienen, nl. juist de zonde. Indien iemand echter de genade reeds heeft, kan de reeds verkregen genade niet onder de verdienste vallen, omdat het loon de bekroning van het werk is, en de genade juist het beginsel van ieder goed werk in ons, zoals boven is gezegd (109e Kw.). Maar indien iemand een andere onverplichte gave verdient krachtens een voorgaande genade, is die al geen eerste meer. En zo is het duidelijk, dat niemand voor zichzelf de eerste genade kan verdienen.

Leerstelling. — Zooals uit het voorgaande duidelijk is (1e, 3e en 4e Art.), heeft ons werk een tweevoudigen grond van verdienste : vooreerst krachtens de goddelijke beweging, en zóó verdient men rechtens; en ten tweede, voor zoover zij voortkomt uit den vrijen wil, waardoor wij willens handelen. Van dezen kant bezien, is het een verdienste volgens billijkheid, omdat het billijk is, dat, als de mensch een goed gebruik maakt van zijn krachten, God, overeenkomstig Zijn alles overtreffende kracht, nog uitstekender zal werken. En hieruit blijkt, dat niemand rechtens voor een ander de eerste genade kan verdienen, behalve Christus, want ieder van ons beweegt God door de gave Zijner genade, om het eeuwige leven te bereiken, en daarom strekt het rechtens verdiende zich niet verder uit dan dit bewogen worden. De ziel van Christus 194echter wordt door Gods genade bewogen, niet alleen opdat Hij zelf tot de heerlijkheid van het eeuwige leven zou komen, maar opdat Hij ook anderen daarheen zou voeren, als hoofd der Kerk en bewerker van 's menschen heil, volgens den Hebreërbrief (2, 10) : « Die vele zonen tot de heerlijkheid heeft gebracht, de bewerker des heils », enz.Leerstelling. — Zoals uit het voorgaande duidelijk is (1e, 3e en 4e Art.), heeft ons werk een tweevoudigen grond van verdienste: vooreerst krachtens de goddelijke beweging, en zó verdient men rechtens; en ten tweede, voor zover zij voortkomt uit de vrije wil, waardoor wij willens handelen. Van deze kant bezien, is het een verdienste volgens billijkheid, omdat het billijk is, dat, als de mens een goed gebruik maakt van zijn krachten, God, overeenkomstig Zijn alles overtreffende kracht, nog uitstekender zal werken. En hieruit blijkt, dat niemand rechtens voor een ander de eerste genade kan verdienen, behalve Christus, want ieder van ons beweegt God door de gave Van zijn genade, om het eeuwige leven te bereiken, en daarom strekt het rechtens verdiende zich niet verder uit dan dit bewogen worden. De ziel van Christus 194echter wordt door Gods genade bewogen, niet alleen opdat Hij zelf tot de heerlijkheid van het eeuwige leven zou komen, maar opdat Hij ook anderen daarheen zou voeren, als hoofd van de Kerk en bewerker van 's mensen heil, volgens de Hebreërbrief (2, 10): “Die vele zonen tot de heerlijkheid heeft gebracht, de bewerker van het heil”, enz.

Volgens billijkheid echter kan men de eerste genade voor een ander verdienen. Daar immers de mensch in staat van genade Gods wil vervult, is het billijk, dat God, overeenkomstig de verhouding der vriendschap, toestemt in den wil van een mensch om een ander zalig te zien, ofschoon er soms een beletsel kan zijn van den kant van hem, voor wien een rechtvaardige de rechtvaardigmaking verlangt. En voor zoo'n geval spreekt zich de tekst van Jeremias uit.Volgens billijkheid echter kan men de eerste genade voor een ander verdienen. Daar immers de mens in staat van genade Gods wil vervult, is het billijk, dat God, overeenkomstig de verhouding van de vriendschap, toestemt in de wil van een mens om een ander zalig te zien, ofschoon er soms een beletsel kan zijn van de kant van hem, voor wie een rechtvaardige de rechtvaardigmaking verlangt. En voor zo'n geval spreekt zich de tekst van Jeremia uit.

Leerstelling. — Niemand kan voor zichzelf het herstel na een toekomstigen val verdienen, noch rechtens, noch volgens billijkheid. Niet rechtens, omdat de grond van deze verdienste afhangt van de beweging door de goddelijke genade, en die beweging onderbroken wordt door de zonde. Vandaar dat al de weldaden, die iemand daarna van God verkrijgt en waardoor hij hersteld wordt, niet onder de verdienste vallen, wijl de beweging der voorgaande genade zich niet zoover uitstrekt. De verdienste volgens billijkheid, waardoor iemand voor een ander de eerste genade verdient, ondervindt een beletsel, zoodat zij haar gevolg niet bereikt om de zonde in dengene voor wien men verdient. Veel grooter beletsel ondervindt dan de krachtdadigheid van zulk een verdienste in een beletsel zoowel van den kant van hem die verdient, als van den kant van hem voor wien verdiend wordt, want deze beiden komen op één persoon neer. En bijgevolg kan op geen enkele wijze iemand voor zichzelf het herstel na den val verdienen.Leerstelling. — Niemand kan voor zichzelf het herstel na een toekomstigen val verdienen, noch rechtens, noch volgens billijkheid. Niet rechtens, omdat de grond van deze verdienste afhangt van de beweging door de goddelijke genade, en die beweging onderbroken wordt door de zonde. Vandaar dat al de weldaden, die iemand daarna van God verkrijgt en waardoor hij hersteld wordt, niet onder de verdienste vallen, wijl de beweging van de voorgaande genade zich niet zover uitstrekt. De verdienste volgens billijkheid, waardoor iemand voor een ander de eerste genade verdient, ondervindt een beletsel, zodat zij haar gevolg niet bereikt om de zonde in dengene voor wie men verdient. Veel groter beletsel ondervindt dan de krachtdadigheid van zulk een verdienste in een beletsel zowel van de kant van hem die verdient, als van de kant van hem voor wie verdiend wordt, want deze beiden komen op één persoon neer. En bijgevolg kan op geen enkele wijze iemand voor zichzelf het herstel na de val verdienen.

Leerstelling. — Zooals boven gezegd werd (3e, 4e en 7e Art.), valt datgene waartoe de beweging der genade zich uitstrekt onder het rechtens verdiende. Welnu de beweging van iemand die iets beweegt strekt zich niet alleen tot het eindpunt der beweging uit, maar ook tot geheel den voortgang van de beweging. Het eindpunt der genadebeweging nu is het eeuwig leven. De voortgang in dit bewegen bestaat in de vermeerdering der liefde of der genade, volgens het Boek der Spreuken (4, 18) : « De paden der rechtvaardigheid zijn als stralend licht, ze maken voortgang en groeien tot de volheid van den dag », nl. van den dag der heerlijkheid. Zoo valt dus de vermeerdering der genade onder al wat rechtens verdiend wordt.Leerstelling. — Zoals boven gezegd werd (3e, 6e en 7e Art.), valt datgene waartoe de beweging van de genade zich uitstrekt onder het rechtens verdiende. Welnu de beweging van iemand die iets beweegt strekt zich niet alleen tot het eindpunt van de beweging uit, maar ook tot geheel de voortgang van de beweging. Het eindpunt van de genadebeweging nu is het eeuwig leven. De voortgang in dit bewegen bestaat in de vermeerdering van de liefde of van de genade, volgens het Boek van de Spreuken (4, 18): “De paden van de rechtvaardigheid zijn als stralend licht, ze maken voortgang en groeien tot de volheid van de dag”, nl. van de dag van de heerlijkheid. Zo valt dus de vermeerdering van de genade onder al wat rechtens verdiend wordt.

Leerstelling. — De mensch heeft van nature een vrijen wil, die zich laat trekken tot goed en kwaad. Daarom kan men de volharding in het goed op twee manieren van God verkrijgen. Vooreerst, doordat de vrije wil bepaald wordt tot het goed door de voleindingsgenade, wat gebeurt in de eeuwige heerlijkheid; en ten tweede, van den kant van de beweging Gods, die den mensch tot het goede richt tot op het einde. Want, gelijk uit het hierbovengezegde blijkt (5e en 8e Art.), valt datgene onder de verdiensten van den mensch, wat zich tot de beweging van den door Gods onmiddellijke werking bewogen vrijen wil verhoudt als eindpunt en niet als begin. Vandaar is het duidelijk, dat de volharding der eeuwige heerlijkheid, als eindpunt van genoemde beweging, onder de verdienste valt, maar die van dît leven niet, omdat ze slechts afhangt van Gods werking, die het beginsel is van alle 205verdienste. God echter geeft de gave van volharding om niet aan hem, aan wie Hij ze geeft.Leerstelling. — De mens heeft van nature een vrijen wil, die zich laat trekken tot goed en kwaad. Daarom kan men de volharding in het goed op twee manieren van God verkrijgen. Vooreerst, doordat de vrije wil bepaald wordt tot het goed door de voleindingsgenade, wat gebeurt in de eeuwige heerlijkheid; en ten tweede, van de kant van de beweging Gods, die de mens tot het goede richt tot op het einde. Want, gelijk uit het hierbovengezegde blijkt (5e en 8e Art.), valt datgene onder de verdiensten van de mens, wat zich tot de beweging van de door Gods onmiddellijke werking bewogen vrijen wil verhoudt als eindpunt en niet als begin. Vandaar is het duidelijk, dat de volharding van de eeuwige heerlijkheid, als eindpunt van genoemde beweging, onder de verdienste valt, maar die van dît leven niet, omdat ze slechts afhangt van Gods werking, die het beginsel is van alle 205verdienste. God echter geeft de gave van volharding om niet aan hem, aan wie Hij ze geeft.

208Leerstelling. — Wat onder de verdienste valt is de prijs of het loon, wat het karakter van een goed heeft. Het menschelijk goed nu is tweevoudig, volstrekt, en in een of ander opzicht. Het volstrekte menschelijk goed is zijn laatste doel, volgens het woord van den Psalmist (Ps. 72, 28) : « God aan te hangen is mij goed », en bijgevolg is alles goed wat verordend wordt als leidend tot dit doel. Zulke goederen vallen zonder meer onder de verdienste. Het niet volstrekte maar in een of ander opzicht goede echter is wat nu op dit oogenblik of in een bepaald opzicht goed is voor den mensch, en deze goederen vallen niet onder de verdienste zonder meer, maar in een bepaald opzicht.208Leerstelling. — Wat onder de verdienste valt is de prijs of het loon, wat het karakter van een goed heeft. Het menselijk goed nu is tweevoudig, volstrekt, en in een of ander opzicht. Het volstrekte menselijk goed is zijn laatste doel, volgens het woord van de Psalmist (Ps. 72, 28)^a: “God aan te hangen is mij goed”, en bijgevolg is alles goed wat verordend wordt als leidend tot dit doel. Zulke goederen vallen zonder meer onder de verdienste. Het niet volstrekte maar in een of ander opzicht goede echter is wat nu op dit ogenblik of in een bepaald opzicht goed is voor de mens, en deze goederen vallen niet onder de verdienste zonder meer, maar in een bepaald opzicht.

Zoo moet men dus zeggen, wanneer men de tijdelijke goederen beschouwt als nuttig voor de deugddaden, waardoor men tot het eeuwig leven komt, dat ze, zóó beschouwd, onmiddellijk en zonder meer onder de verdienste vallen, zooals ook de vermeerdering der genade, en alles wat den mensch tot de zaligheid helpt komen, na de eerste genade. God toch geeft aan de rechtvaardigen zooveel aan tijdelijk goed en ook aan kwaad als dienstig is om het eeuwig leven te bereiken, en in zoover zijn zulke tijdelijke zaken zonder meer goed. Vandaar zegt de Psalmist (Ps. 33, 11) : « Die den 209Heer vreezen zal geen goed ontbreken » en (Ps. 36, 25) : « Nooit heb ik een rechtvaardige verlaten gezien », enz.Zo moet men dus zeggen, wanneer men de tijdelijke goederen beschouwt als nuttig voor de deugddaden, waardoor men tot het eeuwig leven komt, dat ze, zó beschouwd, onmiddellijk en zonder meer onder de verdienste vallen, zoals ook de vermeerdering van de genade, en alles wat de mens tot de zaligheid helpt komen, na de eerste genade. God toch geeft aan de rechtvaardigen zoveel aan tijdelijk goed en ook aan kwaad als dienstig is om het eeuwig leven te bereiken, en in zover zijn zulke tijdelijke zaken zonder meer goed. Vandaar zegt de Psalmist (Ps. 33, 11)^b: “Die de 209Heer vrezen zal geen goed ontbreken” en (Ps. 36, 25)^c: “Nooit heb ik een rechtvaardige verlaten gezien”, enz.

Beschouwt men echter zulke tijdelijke goederen op zichzelf, dan zijn zij niet zonder meer goed voor den mensch, maar alleen in een bepaald opzicht, en zóó beschouwd vallen ze dan ook niet zonder meer onder de verdienste, maar alleen in een of ander opzicht, nl. in zoover de menschen door God bewogen worden om tijdelijke zaken te doen, en met Gods hulp slagen zij in hun opzet; want zooals het eeuwige leven zonder meer de belooning is voor werken der gerechtigheid, nl. als in betrekking staande tot Gods bewegen, zooals hierboven gezegd is (3e en 6e Art.), zoo ook dragen de tijdelijke goederen, op zichzelf beschouwd, het karakter van loon, in het oog gehouden de beweging Gods, die den menschelijken wil beweegt, om dit na te streven, toegegeven dat af en toe bij de menschen niet de juiste meening voorzit.Beschouwt men echter zulke tijdelijke goederen op zichzelf, dan zijn zij niet zonder meer goed voor de mens, maar alleen in een bepaald opzicht, en zó beschouwd vallen ze dan ook niet zonder meer onder de verdienste, maar alleen in een of ander opzicht, nl. in zover de mensen door God bewogen worden om tijdelijke zaken te doen, en met Gods hulp slagen zij in hun opzet; want zoals het eeuwige leven zonder meer de beloning is voor werken van de gerechtigheid, nl. als in betrekking staande tot Gods bewegen, zoals hierboven gezegd is (3e en 6e Art.), zo ook dragen de tijdelijke goederen, op zichzelf beschouwd, het karakter van loon, in het oog gehouden de beweging Gods, die de menselijke wil beweegt, om dit na te streven, toegegeven dat af en toe bij de mensen niet de juiste mening voorzit.